Prasanna

MCQ Questions for Class 10 Sanskrit Chapter 10 भूकंपविभीषिका with Answers

by

Check the below NCERT MCQ Questions for Class 10 Sanskrit Chapter 10 भूकंपविभीषिका with Answers Pdf free download. MCQ Questions for Class 10 Sanskrit with Answers were prepared based on the latest exam pattern. We have provided भूकंपविभीषिका Class 10 Sanskrit MCQs Questions with Answers to help students understand the concept very well.

Students can also read NCERT Solutions for Class 10 Sanskrit Chapter 10 Questions and Answers at LearnInsta. Here all questions are solved with a detailed explanation, It will help to score more marks in your examinations.

उचितं उत्तराणि चित्वा प्रश्ननिर्माणं कुरुत-

Question 1.
ज्वालामुगिरन्तः एते पर्वता अपि भीषणं भूकम्पं जनयन्ति।
(i) किम्
(ii) कम्
(iii) कीदृशम्
(iv) काम

Answer

Answer: (iii) कीदृशम्

Question 2.
नद्याः जलम् एकस्मिन् स्थले न पुञ्जी कारणीयम्।।
(i) कस्याः
(ii) का
(iii) किम्
(iv) कम्

Answer

Answer: (i) कस्याः

Question 3.
पृथिव्याः गर्भे विद्यमानोऽग्निः क्वथयति।
(i) का
(ii) कस्याम्
(iii) कस्याः
(iv) किम्

Answer

Answer: (iii) कस्याः

Question 4.
शिशवः तु द्वित्राणि दिनानि जीवनं धारितवन्तः।
(i) कति
(ii) कानि
(ii) कीदृशानि
(iv) कान्

Answer

Answer: (i) कति

Question 5.
सहस्रमिताः प्राणिनः तु क्षणनैव मृताः।
(i) काः
(ii) के
(iii) कति
(iv) कीदृशाः

Answer

Answer: (iii) कति

Question 6.
कश्मीरप्रान्ते धरायाः महत्कम्पनं जातम्।
(i) कुत्र
(ii) के
(iii) काः
(iv) कीदृशे

Answer

Answer: (i) कुत्र

Question 7.
उत्खाता विद्युद्दीपस्तम्भाः।
(i) का
(ii) के
(iii) कीदृशाः
(iv) कथम्

Answer

Answer: (ii) के

Question 8.
भूमिः फालडये विभक्ता आसीत्।
(i) कः
(ii) काः
(iii) का
(iv) की

Answer

Answer: (iii) का

Question 9.
लक्षपरिमिताः जनाः अकालकालकवालिताः।
(i) कति
(ii) काः
(iii) के
(iv) कीदृशाः

Answer

Answer: (i) कति

Question 10.
असन्तुलनवशात् भूकम्पः सम्भवति।
(i) कस्मात्
(ii) कात्
(iii) कस्मै
(iv) के

Answer

Answer: (i) कस्मात्

गद्यांशान् पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत

(क) एकोत्तर द्विसहस्रख्रीष्टाब्दे (2001 ईस्वीये वर्षे) गणतन्त्र-दिवस-पर्वणि यदा समग्रमपि भारतराष्ट्र नृत्य-गीतवादित्राणाम् उल्लासे मग्नमासीत् तदाकस्मादेव गुर्जर- राज्यं पर्याकुलं, विपर्यस्तम्, क्रन्दनविकलं, विपन्नञ्च जातम्। भूकम्पस्य दारुण- विभीषिका समस्तमपि गुर्जरक्षेत्रं विशेषेण च कच्छजनपदं ध्वंसावशेषु परिवर्तितवती। भूकम्पस्य केन्द्रभूतं भुजनगरं तु मृत्तिकाक्रीडनकमिव खण्डखण्डम् जातम्। बहुभूमिकानि भवनानि क्षणेनैव धराशायीनि जातानि। उत्खाता विद्युद्दीपस्तम्भाः। विशीर्णाः गृहसोपान-मार्गाः। फालद्वये विभक्ता भूमिः। भूमिग दुपरि निस्सरन्तीभिः दुर्वार-जलधाराभिः महाप्लावनदृश्यम् उपस्थितम्। सहस्त्रमिता: प्राणिनस्तु क्षणेनैव मृताः। ध्वस्तभवनेषु सम्पीडिता सहस्रशोऽन्ये सहायतार्थं करुणकरुणं क्रन्दन्ति स्म। हा दैव! क्षुत्क्षामकण्ठाः मृतप्रायाः केचन शिशवस्तु ईश्वरकृपया एव द्वित्राणि दिनानि जीवनं धारितवन्तः।

Question 1.
भूकम्पः कुत्र अभवत्?

Answer

Answer: गुर्जरराज्ये

Question 2.
कस्याः क्रीडनकमिव भुजनगरं खण्डम् जातम्?

Answer

Answer: मृत्तिकायाः

Question 3.
भूकम्पस्य केन्द्रभूतं भुजनगरे किम् किम् अभवत्?

Answer

Answer: भूकम्पस्य केन्द्रभूतं भुजनगरे तु मृतिकाक्रीडनकमिव खण्डखण्डम् जातम्। बहुभूमिकानि भवनानि क्षणेनैव धराशायीनि जातानि। उत्खाता विद्युद्दीपस्तम्भाः।

Question 4.
‘भवनानि’ इति विशेष्यपदस्य विशेषणपदं किम्?

Answer

Answer: बहुभूमिकानि

Question 5.
‘आसीत्’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?

Answer

Answer: भारत

Question 6.
अस्मिन् गद्यांशे सम्बोधन पदं किम् प्रयुक्तम्।

Answer

Answer: हा दैव!

(ख) इयमासीत् भैरवविभीषिका कच्छ-भूकम्पस्य। पञ्चोत्तर-द्विसहमख्रीष्टाब्दे (2005 ईस्वीये वर्षे) अपि कश्मीर-प्रान्ते पाकिस्तान देशे च धरायाः महम्कम्पनं जातम्। यस्मात्कारणात् लक्षपरिमिताः जनाः अकालकालकवलिताः। पृथ्वी कस्मात्प्रकम्पते वैज्ञानिकाः इति विषये कथयन्ति यत् पृथिव्या अन्तर्गर्भे विद्यमानाः बृहत्यः पाषाण-शिला यदा संघर्षणवशात् त्रुट्यन्ति तदा जायते भीषणं संस्खलनम्, संस्खलनजन्यं कम्पनञ्च। तदैव भयावहकम्पनं धरायाः उपरितलमप्यागत्य महाकम्पनं जनयति येन महाविनाशदृश्यं समुत्पद्यते।

Question 1.
‘वैज्ञानिकाः’ कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्?
(क) पृथिव्या
(ख) कथयन्ति
(ग) अन्तर्गर्भे
(घ) इति

Answer

Answer: (ख) कथयन्ति

Question 2.
‘मृताः’ इत्यर्थे किं पदं प्रयुक्तम्?
(क) जनाः
(ख) कालकवलिताः
(ग) परिमिताः
(घ) पृथ्वी

Answer

Answer: (ख) कालकवलिताः

Question 3.
‘जनाः’ इति विशेष्यपदस्य विशेषणपदं किम्?
(क) कालकवलिताः
(ख) लक्षपरिमिताः
(ग) विद्यमानाः
(घ) वैज्ञानिका

Answer

Answer: (ख) लक्षपरिमिताः

Question 4.
कच्छ-भूकम्पस्य विभीषिका कीदृशी आसीत्?

Answer

Answer: भैरव

Question 5.
धरायाः महत्कम्पनं कुत्र जातम्?

Answer

Answer: कश्मीरप्रान्ते

Question 6.
पृथ्वी कस्मात् प्रकम्पते इति विषये वैज्ञानिकाः किम् कथयन्ति?

Answer

Answer: पृथ्वी कस्मात् प्रकम्पते इति विषये वैज्ञानिकाः कथयन्ति यत् पृथिव्या अन्तर्गर्भे विद्यमानाः बृहत्यः पाषाणशिला यदा संघर्षणवशात् त्रुट्यन्ति तदा भीषणं संस्खलनम् जायते, संस्खलनजन्यं कम्पनञ्च।

(ग) ज्वालामुखपर्वतानां विस्फोटैरपि भूकम्पो जायत इति कथयन्ति भूकम्पविशेषज्ञाः। पृथिव्याः गर्भे विद्यमानोऽग्निर्यदा खनिजमृत्तिकाशिलादिसञ्चयं क्वथयति तदा तत्सर्वमेव लावारसताम् उपेत्य दुर्वारगत्या धरा पर्वतं वा विदार्य बहिर्निष्क्रामति। धूमभस्मावृतं जायते तदा गगनम्। सेल्सियश-ताप-मात्राया अष्टशताङ्कतामुपगतोऽयं लावारसो यदा नदीवेगेन प्रवहति तदा पार्श्वस्थग्रामा नगराणि वा तदुदरे क्षणेनैव समाविशन्ति। निहन्यन्ते च विवशाः प्राणिनः। ज्वालामुगिरन्त एते पर्वता अपि भीषणं भूकम्पं जनयन्ति।

Question 1.
केषाम् विस्फोटैः भूकम्पो जायते?

Answer

Answer: ज्वालामुखपर्वतानां

Question 2.
ज्वालामुखपर्वतानां कृते के कथयन्ति?

Answer

Answer: भूकम्पविशेषज्ञाः

Question 3.
ज्वालामुखपर्वतानां कृते भूकम्प विशेषज्ञाः किम् कथयन्ति?

Answer

Answer: ज्वालामुखपर्वतानां कृते भूकम्पविशेषज्ञाः कथयन्ति यत् पृथिव्याः गर्भे विद्यमानोऽग्निर्यद। खनिजमृत्तिकाशिलादि सञ्चयं क्वथयति तदा तत्सर्वमेव लावारसताम् उपेत्यर्वारगत्या धरा पर्वतं वा विदार्य बहिर्निष्क्रामति।

Question 4.
‘भूकम्पविशेषज्ञाः’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्?

Answer

Answer: कथयन्ति

Question 5.
‘अन्तः’ इतिपदस्य विपर्ययपदं किं प्रयुक्तम्?

Answer

Answer: बहिः

Question 6.
‘विवशाः’ इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किम्?

Answer

Answer: प्राणिनः।

(घ) यद्यपि दैवः प्रकोपो भूकम्पो नाम, तस्योपशमनस्य न कोऽपि स्थिरोपायो दृश्यते। प्रकृति समक्षमद्यापि विज्ञानगर्वितो मानवः वामनकल्प एव तथापि भूकम्परहस्यज्ञाः कश्चयन्ति यत् बहुभूमिकभवननिर्माणं न करणीयम्। तटबन्धं निर्माय बृहन्मानं नदीजलमपि नैकस्मिन् स्थले पुञ्जीकरणीयम् अन्यथा असन्तुलनवशाद् भूकम्पस्सम्भवति। वस्तुतः शान्तानि एव पञ्चतत्त्वानि क्षितिजलपावकसमीरगगनानि भूतलस्य योगक्षेमाभ्यां कल्पन्ते। अशान्तानि खलु तान्येव महाविनाशम् उपस्थापयन्ति।

Question 1.
‘करणीयम्’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
(क) भवननिर्माणं
(ख) निर्माय
(ग) तटबन्धं
(घ) मानव

Answer

Answer: (क) भवननिर्माणं

Question 2.
विज्ञानगर्वितः’ इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किम्?
(क) वामनकल्पः
(ख) मानवः
(ग) कोऽपि
(घ) प्रकृतिः

Answer

Answer: (ख) मानवः

Question 3.
भूकम्परहस्यज्ञाः इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्?
(क) वस्तुतः
(ख) कथयन्ति
(ग) करणीयम्
(घ) निर्माय

Answer

Answer: (ख) कथयन्ति

Question 4.
कस्य प्रकोपस्य नाम भूकम्पः जायते?

Answer

Answer: दैवस्य

Question 5.
कस्य स्थिरोपायो न दृश्यते?

Answer

Answer: भूकम्पस्य

Question 6.
भूकम्परहस्यज्ञाः किम् कथयन्ति?

Answer

Answer: भूकम्परहस्यज्ञाः कथयन्ति यत् बहुभूमिकभवन-निर्माणं न करणीयम्। तटबन्ध निर्माय बृहन्मानं नदीजलमपि न एकस्मिन् स्थले पुञ्जीकरणीयम् अन्यथा असन्तुलनवशात् भूकम्पः सम्भवति।

रेखातिपदम् प्रश्ननिर्माणं कुरुत

(क) भारतराष्ट्रं नृत्य-गीतवादित्राणाम् उल्लासे मग्नमासीत्।
(ख) गुर्जर-राज्यं पर्याकुलं विपन्नञ्च जातम्।
(ग) भुजनगरं तु मृत्तिकाक्रीडनकमिव खण्डरखण्डम् जातम्।
(घ) बहुभूमिकानि भवनानि धराशायीनि जातानि।
(ङ) भूमिग दुपरि निस्सरन्तीभिः दुर्वार-जलधाराभिः महाप्लावनदृय॑म् उपस्थितम्।
(च) ज्वालामुखपर्वतानां विस्फोटैरपि भूकम्पो जायते।
(छ) भूकम्पविशेषज्ञाः इति कथयन्ति।
(ज) प्रकृति समक्षमद्यापि विज्ञानगर्वितो मानवः वामनकल्प अभवत्।
(झ) पाकिस्तानदेशे धरायाः महत्कम्पनं जातम्।
(ञ) पाषाणशिला संघर्षणवशात् त्रुट्यन्ति।
(ट) निहन्यन्ते च विवशाः प्राणिनः।
(ठ) अनेके भूकम्परहस्यज्ञाः कथयन्ति।
(ड) लक्षपरिमिताः जनाः अकालकालकवलिताः अभवन्।
(ढ) सम्पीडिताः सहायतार्थम् करुणकरुणं क्रन्दन्ति स्म।

Answer

Answer:
(क) कस्मिन्
(ख) कीदृशम्
(ग) कीदृशमिव
(घ) कीदृशानि
(ङ) काभिः
(च) केषाम्
(छ) के
(ज) कीदृशः
(झ) कस्याः
(ञ) कस्मात्
(ट) कीदृशाः
(ठ) के
(ड) के
(ढ) किमर्थम्

अधोलिखिपदानां तेषाम् पर्यायपदानि सह मेलनम् कुरुत

पदानि – पर्यायपदानि
(क) धरायाः – विपत्तियुक्तम्
(ख) उपरि – अभवत्
(ग) समग्रम् – गुजरात
(घ) मग्नाः – पतितानि
(ङ) अकस्मात् – दिवंगताः मृताः
(च) विपन्नम् – लीनाः
(छ) जातम् – विशालः
(ज) गुर्जर – सहसा
(झ) धराशायीनि – शान्तेः
(ब) कालकवलिताः – भूमेः
(ट) बृहत्यः – उच्चैः
(ठ) दैवः – सकलम्
(ड) अपशमनस्य – पृथ्वी
(ढ) क्षिति – भाग्यः
(ण) भूकम्पः – अग्निः, अनलः
(त) जल – वायुः, अनिलः
(थ) पावक – ख, आकाशः
(द) समीर – नद्याः, जलम्
(ध) गगन – भुवः, कम्पन्नः
(न) नदीजलम् – नीरः, तोय

Answer

Answer:
पदानि – पर्यायपदानि
(क) धरायाः – भूमेः
(ख) उपरि – उच्चैः
(ग) समग्रम् – सकलम्
(घ) मग्नाः – लीनाः
(ङ) अकस्मात् – सहसा
(च) विपन्नम् – विपत्तियुक्तम्
(छ) जातम् – अभवत्
(ज) गुर्जर – गुजरात
(झ) धराशायीनि – पतितानि
(ञ) कालकवलिताः – दिवंगताः मृताः
(ट) बृहत्यः – विशालः
(ठ) दैवः – भाग्यः
(ड) अपशमनस्य – शान्तेः
(ढ) क्षिति – पृथ्वी
(ण) भूकम्पः – भुवः कम्पन्नः
(त) जल – नीर:तोय
(थ) पावक – ग्निः, अनलः
(द) समीर – वायुः, अनिलः
(ध) गगन – ख, आकाशः
(न) नदीजलम् – नद्याः जलम्

अधोलिखितपदानां तेषाम् विपर्ययपदानि सह मेलनं कुरुत

पदानि – विपर्ययपदानि
(क) पार्श्वम् – दूरं गत्वा
(ख) नगरम् – अजातम्
(ग) निहन्यन्ते – आकाश
(घ) गगनम् – मृत्युः
(ङ) उपेत्य – जीवनप्रायः
(च) जातम् – अधः
(छ) पृथ्वी – दूरम्
(ज) जीवनम् – ग्रामम्
(झ) मृतप्रायाः – नियन्ते
(ञ) उपरि – धरा
(ट) निस्सरन्ती – हसन्तिः
(ठ) उपस्थितम् – अन्तः
(ड) क्रन्दन्ति – तिष्ठति
(ढ) बहिः – प्रविशन्ति
(ण) प्रवहति – अनुपस्थितम्

Answer

Answer:
पदानि – विपर्ययपदानि
(क) पार्श्वम् – दूरम्
(ख) नगरम् – ग्रामम्
(ग) निहन्यन्ते – म्रियन्ते
(घ) गगनम् – धरा
(ङ) उपेत्य – दूरं गत्वा
(च) जातम् – अजातम्
(छ) पृथ्वी – आकाश
(ज) जीवनम् – मृत्युः
(झ) मृतप्रायाः – जीवनप्रायः
(ब) उपरि – अधः
(ट) निस्सरन्ती – प्रविशन्ति
(ठ) उपस्थितम् – अनुपस्थितम्
(ड) क्रन्दन्ति – हसन्तिः
(ढ) बहिः – अन्तः
(ण) प्रवहति – तिष्ठति

We hope the given NCERT MCQ Questions for Class 10 Sanskrit Chapter 10 भूकंपविभीषिका with Answers Pdf free download will help you. If you have any queries regarding CBSE Class 10 Sanskrit भूकंपविभीषिका MCQs Multiple Choice Questions with Answers, drop a comment below and we will get back to you soon.

MCQ Questions for Class 10 Sanskrit Chapter 9 सूक्तयः with Answers

by

Check the below NCERT MCQ Questions for Class 10 Sanskrit Chapter 9 सूक्तयः with Answers Pdf free download. MCQ Questions for Class 10 Sanskrit with Answers were prepared based on the latest exam pattern. We have provided सूक्तयः Class 10 Sanskrit MCQs Questions with Answers to help students understand the concept very well.

Students can also read NCERT Solutions for Class 10 Sanskrit Chapter 9 Questions and Answers at LearnInsta. Here all questions are solved with a detailed explanation, It will help to score more marks in your examinations.

स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरु

Question 1.
पिता पुत्राय महत् विद्याधनं अच्छति।
(i) कस्मै
(ii) कः
(iii) के
(iv) कस्मिन

Answer

Answer: (i) कस्मै

Question 2.
एतदर्थं पिता महत् तपः तपाति।।
(i) का
(ii) कः
(iii) किम्
(iv) काः

Answer

Answer: (ii) कः

Question 3.
इति उक्तिः एव कृतज्ञता भवति।
(i) कः
(ii) किम्
(iii) का
(iv) काम्

Answer

Answer: (iii) का

Question 4.
विद्या महत् धनं वर्तते।
(i) कथम्
(ii) किम्
(iii) कीदृशम्
(iv) कति

Answer

Answer: (iii) कीदृशम्

Question 5.
अवक्रता चित्ते भवेत्।
(i) काः
(ii) का
(iii) किम्
(iv) कस्मै

Answer

Answer: (ii) का

Question 6.
चित्ते वाचि अवक्रता समत्त्वं भवति।
(i) किम्
(ii) कम्
(iii) काम्
(iv) कान्

Answer

Answer: (i) किम्

Question 7.
महात्मानः तदेव समत्त्वं कथयन्ति।
(i) कः
(ii) काः
(iii) का
(iv) के

Answer

Answer: (iv) के

Question 8.
अवक्रता वाचि अपि भवेत्।
(i) कुत्र
(ii) का
(iii) कस्मिन्
(iv) कदा

Answer

Answer: (i) कुत्र

Question 9.
विमूढधी: अपक्वं फल भुङ्क्ते।
(i) कः
(ii) काः
(iii) के
(iv) का

Answer

Answer: (i) कः

Question 10.
मूर्खबुद्धिः धर्मप्रदाम् वाचं त्यजति।
(i) कीदृशाम्
(ii) कीदृशीम्
(iii) कीदृशी
(iv) काम्

Answer

Answer: (ii) कीदृशीम्

Question 11.
मूर्खः परुषां वाचं वदति।
(i) किम्
(ii) कम्
(iii) काम्
(iv) कानि

Answer

Answer: (iii) काम्

Question 12.
मूढः पक्वं फलं परित्यजति।
(i) काम्
(ii) कीदृशम्
(iii) कथम्।
(iv) किम्

Answer

Answer: (iv) किम्

Question 13.
विद्या एव नेत्रम् वर्तते।
(i) कः
(ii) कुत्र
(iii) का
(iv) किम्

Answer

Answer: (iii) का

Question 14.
विद्वांसः एव चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः।
(i) के
(ii) कः
(iii) काः
(iv) का

Answer

Answer: (i) के

Question 15.
अन्येषां वदने नाममात्रमेव नेत्रे स्तः।
(i) कः
(ii) के
(iii) किम्
(iv) का

Answer

Answer: (ii) के

Question 16.
विद्याहीनाः नेत्रहीनाः इव भवन्ति।
(i) कः
(ii) काः
(iii) के
(iv) कीदृशाः

Answer

Answer: (iii) के

Question 17.
विवेकेन यथार्थनिर्णयः भवति।
(i) केन
(ii) कया
(iii) के
(iv) कथम्

Answer

Answer: (i) केन

Question 18.
जनानां कथनस्य निर्णयः विवेकः करोति।
(i) केषाम्
(ii) कासाम्
(iii) कथम्
(iv) काम्

Answer

Answer: (i) केषाम्

Question 19.
विवेकः एव तत्त्वार्थनिर्णयं करोति।
(i) कमः
(ii) किम्
(ii) काम्।
(iv) कान्

Answer

Answer: (ii) किम्

Question 20.
मंत्री वाक्पटुः भवेत्।
(i) कः
(ii) कीदृशः
(iii) का
(iv) किम्

Answer

Answer: (ii) कीदृशः

Question 21.
मंत्री सभायाम् अकातरः अपि भवेत्।
(i) काम
(ii) कुत्र
(iii) कीदृशः
(iv) कासाम्

Answer

Answer: (ii) कुत्र

Question 22.
वाक्पटुः मंत्री कदापि न परिभूयते।
(i) का
(ii) काम्।
(iii) कः
(iv) किम्

Answer

Answer: (iii) कः

Question 23.
धैर्यवान् मंत्री केनापि प्रकारेण परिभूयते।
(i) कः
(ii) का
(iii) के
(iv) किम्

Answer

Answer: (i) कः

Question 24.
मनुष्यः आत्मनः श्रेयः इच्छति।
(i) कः
(ii) किम्
(iii) कथम्
(iv) कदा

Answer

Answer: (ii) किम्

Question 25.
जनः अहितं कर्म न कुर्यात्।।
(i) कम्
(ii) किम्
(iii) कदा
(iv) कीदृशम

Answer

Answer: (iv) कीदृशम

Question 26.
सः परेभ्यः अहितं कर्म न कुर्यात्।
(i) केभ्यः
(ii) काभ्यः
(iii) काः
(iv) कैः

Answer

Answer: (i) केभ्यः

Question 27.
जनः प्रभूतानि सुखानि इच्छति।
(i) कानि
(ii) किम्
(iii) कति
(iv) कुत्र

Answer

Answer: (iii) कति

Question 28.
आचारः प्रथमः धर्मः अस्ति।
(i) कः
(ii) का
(iii) कीदृशः
(iv) के

Answer

Answer: (i) कः

Question 29.
इदं विद्वांसः कथयन्ति।
(i) के
(ii) कः
(iii) काः
(iv) का

Answer

Answer: (i) के

Question 30.
सदाचारः अवश्यमेव जनैः पालनीयः वर्तते।
(i) के
(ii) कः
(iii) कैः
(iv) कदा

Answer

Answer: (iii) कैः

Question 31.
सः प्राणेभ्यः अपि विशेषो भवति।
(i) काभ्यः
(ii) केभ्यः
(iii) कैः
(iv) कथम्

Answer

Answer: (ii) केभ्यः

निम्नलिखितम् श्लोकानि पठित्वा तदाधारितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत

(क) पिता यच्छति पुत्राय बाल्ये विद्याधनं महत्।
पिताऽस्य किं तपस्तेपे इत्युक्तिस्तत्कृतज्ञता॥

Question 1.
विद्याधनम् कः यच्छति?

Answer

Answer: पिता

Question 2.
पिता पुत्राय विद्याधनम् कदा यच्छति?

Answer

Answer: बाल्ये

Question 3.
अस्मै पुत्राय पिता किं करोति?

Answer

Answer: तपः।

Question 4.
पिता कस्मै विद्याधनम् यच्छति?

Answer

Answer: पिता पुत्राय विद्याधनम् यच्छति।

Question 5.
अत्र धनम् किम् अमन्यत?

Answer

Answer: अत्र विद्याम् एव धनम् अमन्यत।

Question 6.
श्लोके ‘विद्याधनम्’ अस्य पदस्य विशेषणपदं किम्?

Answer

Answer: महत्

Question 7.
श्लोके अव्ययपदं किम्?

Answer

Answer: इति

Question 8.
‘तेपे’ इति क्रियायाः कर्तृपदं किम्?

Answer

Answer: पिता

Question 9.
‘कथनम्’ इति अर्थे किं पदं प्रयुक्तम्?

Answer

Answer: उक्तिः।

अथवा

Question 1.
पिता विद्याधनम् कस्मै यच्छति?

Answer

Answer: पुत्राय

Question 2.
विद्यादानाय पिता किम् करोति?

Answer

Answer: तपः

Question 3.
पिता कदा पुत्राय विद्याधनं यच्छति?

Answer

Answer: बाल्ये

Question 4.
पितुः तपस्यां ज्ञात्वा पुत्रः किम् अनुभवति?

Answer

Answer: पितुः तपस्यां ज्ञात्वा पुत्रः कृतज्ञताम् अनुभवति।

Question 5.
पिता पुत्राय किं यच्छति?

Answer

Answer: पिता पुत्राय विद्याधनं यच्छति।

Question 6.
‘अस्य’ इति सर्वनामपदम् कस्मै प्रयुक्तम्?

Answer

Answer: पुत्राय

Question 7.
‘जनकः’ इत्यस्य पदस्य कः पर्यायः श्लोके आगतः?

Answer

Answer: पिता

Question 8.
‘विद्याधनम्’ इति विशेष्य पदस्य किं विशेषणपदम् अत्र प्रयुक्तम्?

Answer

Answer: महत्

Question 9.
‘कथनम्’ इत्यर्थे कः शब्दः अस्मिन् श्लोके प्रयुक्तः?

Answer

Answer: उक्तिः

(ख) अवक्रता यथा चित्ते तथा वाचि भवेद् यदि।
तदेवाहुः महात्मानः समत्वमिति तथ्यतः।।

Question 1.
चित्ते किम् भवेत्?

Answer

Answer: अवक्रता

Question 2.
अवक्रता तथा कस्यां यदि भवेत्?

Answer

Answer: वाचि

Question 3.
तत् तथ्यतः किं भवति?

Answer

Answer: समत्वम्।

Question 4.
समत्वम् किम् कथ्यते?

Answer

Answer: चित्ते वाचि च अवक्रता समत्वम् कथ्यते।

Question 5.
के तदेव समत्वं कथ्यते?

Answer

Answer: महात्मानः तदेव समत्वं कथ्यते।

Question 6.
‘भवेत्’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदम् किम्?

Answer

Answer: अवक्रता

Question 7.
‘वाचि’ इति पदे का विभक्तिः?

Answer

Answer: सप्तमी

Question 8.
‘यथा’ इति पदस्य विलोमपदम् किम्?

Answer

Answer: तथा

Question 9.
‘महात्मानः’ इति पदे कः मूलशब्दः?

Answer

Answer: महात्मन्।

(ग) त्यक्त्वा धर्मप्रदां वाचं परुषां योऽभ्युदीरयेत्।
परित्यज्य फलं पक्वं भुङ्क्तेऽपक्वं विमूढधीः॥

Question 1.
विमूढधीः कीदृशीं वाचं त्यजति?

Answer

Answer: धर्मप्रदाम्

Question 2.
कः परुषां वाचं वदति?

Answer

Answer: विमूढधीः

Question 3.
धर्मप्रदां वाचं कः त्यजति?

Answer

Answer: विमूढधीः

Question 4.
कः अपक्वम् फलं खादति?

Answer

Answer: विमूढधी: अपक्वम् फलम् खादति।

Question 5.
विमूढधीः कीदृशं फलं परित्यजति?

Answer

Answer: विमूढधीः पक्वं फल परित्यजति।

Question 6.
‘कठोराम्’ अस्य पर्यायः श्लोकात् एव चित्वा लिखत।

Answer

Answer: परुषाम्

Question 7.
पक्वम्’ इति पदस्य विलोमपदं किम्?

Answer

Answer: अपक्वं

Question 8.
परुषाम्’ इति कस्य पदस्य विशेषणम्?

Answer

Answer: वाचः

Question 9.
‘पक्वम्’ पदे कः प्रत्ययः?

Answer

Answer: क्त।

अथवा

Question 1.
परुषां वाचं कः वदति?

Answer

Answer: विमूढधीः

Question 2.
बुद्धिमन्तः जनाः कां वाणी वदन्ति?

Answer

Answer: धर्मप्रदाम्

Question 3.
कः पक्वं फलं परित्यजति?

Answer

Answer: विमूढधी

Question 4.
मन्दमतिः कीदृशं फलं त्यक्त्वा अपक्वं फलं खादति?

Answer

Answer: मन्दमतिः पक्वं फलं त्यक्त्वा अपक्वं फलं खादति।

Question 5.
कः धर्मप्रदां वाचं त्यजति?

Answer

Answer: विमूढधीः धर्मप्रदां वाचं त्यजति।

Question 6.
‘परित्यज्य’ इति अस्य समानार्थकं पदं श्लोकात् चित्वा लिखत।

Answer

Answer: त्यक्त्वा

Question 7.
‘खादति’ अस्मिन् अर्थे किं क्रियापदम् अत्र प्रयुक्तम्?

Answer

Answer: भुङ्क्ते

Question 8.
‘परुषाम्’ इत्यस्य शब्दस्य भावानुकूलं शुद्धम् अर्थं चित्वा लिखत

Answer

Answer: कठोराम्

Question 9.
‘भुङ्क्ते’ इति क्रियायाः कर्तृपदं किम्?

Answer

Answer: विमूढधी:

(घ) विद्वांस एव लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः।
अन्येषां वदने ये तु ते चक्षुनामनी मते॥

Question 1.
अत्र के चक्षुष्मन्तः?

Answer

Answer: विद्वांसः

Question 2.
विद्वांसः कुत्र चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः?

Answer

Answer: लोके

Question 3.
जनानां वदने नाममात्रं के भवतः?

Answer

Answer: चक्षुषी

Question 4.
चक्षुनामनी के?

Answer

Answer: मूर्खाणाम् वदने ये नेत्रे ते चक्षुनामनी।

Question 5.
के नेत्रहीनाः कथिता:?

Answer

Answer: मूर्खाः (विद्याहीनाः) नेत्रहीनाः कथिताः।

Question 6.
‘लोके अस्मिन्’ इत्यनयोः पदयोः विशेषणपदं किम्?

Answer

Answer: अस्मिन्

Question 7.
‘प्रकीर्तिताः’ इति पदे कः प्रत्ययः?

Answer

Answer: क्त

Question 8.
‘अन्येषाम्’ इति पदं केभ्यः आगतम्?

Answer

Answer: विद्वद्भ्यः

Question 9.
‘विद्वांसः’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्?

Answer

Answer: प्रकीर्तिताः।

अथवा

Question 1.
लोकेऽस्मिन् के चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिता:?

Answer

Answer: विद्वांसः

Question 2.
अन्येषां वदने के नामनी मते?

Answer

Answer: चक्षुषी

Question 3.
के वास्तविकरुपेण नेत्रवन्तः भवन्ति?

Answer

Answer: विद्वांसः

Question 4.
अस्मिन् लोके विद्वांसः कीदृशाः स्मृताः?

Answer

Answer: अस्मिन् लोके विद्वांसः चक्षुष्मन्तः स्मृताः।

Question 5.
वास्तविक रूपेण नेत्रं किम्?

Answer

Answer: वास्तविक रूपेण नेत्रं विद्या अस्ति।

Question 6.
‘लोकेऽस्मिन्’ अत्र विशेष्यपदं किम्?

Answer

Answer: लोके

Question 7.
‘मुखे’ अस्य पर्यायपदं श्लोकात् चित्वा उत्तरपुस्तिकायां लिखत।

Answer

Answer: वदने

Question 8.
‘मूर्खा:’ अस्य विलोमपदं श्लोकात् विचित्य उत्तरपुस्तिकायां लिखत।

Answer

Answer: विद्वांसः

Question 9.
‘ते चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः’ अत्र क्रियापदं किम्?

Answer

Answer: प्रकीर्तिताः

(ङ) यत् प्रोक्तं येन केनापि तस्य तत्त्वार्थनिर्णयः।
कर्तुं शक्यो भवेद्येन स विवेक इतीरितः॥

Question 1.
‘भवेद्येन’ अत्र सन्धिः अस्ति वर्ण संयोगो वा?

Answer

Answer: सन्धिः

Question 2.
विवेकी कस्य निर्णयः कर्तुम् समर्थ:?

Answer

Answer: तत्त्वार्थस्य

Question 3.
केन तत्वार्थनिर्णयः कर्तुं शक्यते?

Answer

Answer: विवेकेन।

Question 4.
विवेकः कः

Answer

Answer: येन केनापि यत् प्रोक्तम् तस्य तत्त्वार्थनिर्णयः येन कर्तुं जनः शक्यः भवेत्, सः एव विवेकः।

Question 5.
तत्वार्थनिर्णयं कः करोति?

Answer

Answer: तत्वार्थनिर्णयं जनः करोति।

Question 6.
‘विवेकः’ अस्य कर्तृपदस्य क्रियापदम् किम्?

Answer

Answer: ईरितः

Question 7.
‘कर्तुम्’ इति पदे का धातुः?

Answer

Answer: कृ

Question 8.
‘भवेत्’ इति पदं कस्मिन् लकारे अस्ति?

Answer

Answer: विधिलिङ्

Question 9.
‘सः’ इति सर्वनामपदस्य प्रयोगः कस्मै अभवत्?

Answer

Answer: विवेकाय।

(च) वाक्पटुधैर्यवान् मन्त्री सभायामप्यकातरः।
स केनापि प्रकारेण परैर्न परिभूयते॥

Question 1.
कः परैः न परिभूयते?

Answer

Answer: अकातर-मन्त्री

Question 2.
अत्र ‘सः’ पदम् कस्मै प्रयुक्तम्?

Answer

Answer: मन्त्रिणे

Question 3.
मन्त्रिणः प्रथमः गुणः कः भवेत्?

Answer

Answer: वाक्पटुः।

Question 4.
मन्त्री कीदृशः भवेत्?

Answer

Answer: मन्त्री वाक्पटुः, धैर्यवान् सभायाम् अकातरः च भवेत्।

Question 5.
मन्त्री कुत्र अकातरः भवेत्?

Answer

Answer: मन्त्री सभायाम् अकातरः भवेत्।

Question 6.
‘तिरस्क्रियते’ इत्यर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम्?

Answer

Answer: परिभूयते

Question 7.
‘न कातरः’ इति स्थाने किं पदं प्रयुक्तम्?

Answer

Answer: अकातरः

Question 8.
‘परिभूयते’ इति पदे का मूलधातुः?

Answer

Answer: भू

Question 9.
‘वक्तुं चतुरः’ इति कस्य पदस्य अर्थ:?

Answer

Answer: वाक्पटुः

(छ) य इच्छत्यात्मनः श्रेयः प्रभूतानि सुखानि च।
न कुर्यादहितं कर्म स परेभ्यः कदापि च॥

Question 1.
जनः आत्मनः किम् इच्छति?

Answer

Answer: ्रेयः

Question 2.
मनुष्यः कति सुखानि इच्छति?

Answer

Answer: प्रभूतानि

Question 3.
जनः कीदृशं कर्म कुर्यात्?

Answer

Answer: अहितम्

Question 4.
कः परेभ्यः अहितम् न कुर्यात्?

Answer

Answer: यः आत्मनः श्रेयः प्रभूतानि सुखानि च इच्छति सः परेभ्यः अहितम् न कुर्यात्।

Question 5.
जनः कदा अहितं कर्म न कुर्यात्?

Answer

Answer: जनः कदापि अहितं कर्म न कुर्यात्।

Question 6.
‘सुखानि’ अस्य विशेषणपदम् किम्?

Answer

Answer: प्रभूतानि

Question 7.
‘कल्याणम्’ इत्यर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम्?

Answer

Answer: श्रेयः

Question 8.
‘कुर्यात्’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदम् किम्?

Answer

Answer: सः

Question 9.
‘न हितम्’ इति स्थाने किं पदं प्रयुक्तम्?

Answer

Answer: अहितम्।

अथवा

Question 1.
नरः कीदृशं कर्म न कुर्यात्?

Answer

Answer: अहितम्

Question 2.
नरः केभ्यः अशुभं कर्म न कुर्यात्?

Answer

Answer: परेभ्यः

Question 3.
मनुष्यः कस्य श्रेयः इच्छति।

Answer

Answer: आत्मनः

Question 4.
जीवने नरः किं किम् इच्छति?

Answer

Answer: जीवने नरः आत्मनः श्रेयः प्रभूतानि सुखानि च इच्छति।

Question 5.
मनुष्य कति सुखानि इच्छति।

Answer

Answer: मनुष्यः प्रभूतानि सुखानि इच्छति।

Question 6.
‘अतीव सुखानि’ इति स्थाने किं पदद्वयं प्रयुक्तम्?

Answer

Answer: प्रभूतानि सुखानि

Question 7.
‘न कुर्यादहितं कर्म’ इत्यत्र ‘कर्म’ पदस्य विशेषणंपदं किमस्ति?

Answer

Answer: अहितम्

Question 8.
‘कल्याणं’ इति पदस्य समानार्थकं पदंपद्यांशात् चित्वा लिखत।

Answer

Answer: श्रेयः

Question 9.
‘कुर्यात्’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?

Answer

Answer: सः

(ज) आचारः प्रथमो धर्मः इत्येतद् विदुषां वचः।
तस्माद् रक्षेत् सदाचारं प्राणेभ्योऽपि विशेषतः॥

Question 1.
कः प्रथमः धर्मः?

Answer

Answer: आचारः

Question 2.
आचारः कीदृशः धर्मः?

Answer

Answer: अपि

Question 3.
आचारः केभ्यः अपि विशेषतः रक्षेत्?

Answer

Answer: प्रथमः

Question 4.
प्राणेभ्यः अपि विशेषतः कः रक्षणीयः?

Answer

Answer: प्राणेभ्यः अपि विशेषतः सदाचारः रक्षणीयः।

Question 5.
किम् विदुषां वचः अस्ति?

Answer

Answer: आचार प्रथमो धर्मः’ इति विदुषां वचः अस्ति।

Question 6.
‘रक्षेत्’ पदे कः लकार:?

Answer

Answer: विधिलिङ्

Question 7.
‘प्रथम धर्मः’ इति अनयोः पदयोः विशेष्यपदं किम्?

Answer

Answer: धर्मः

Question 8.
अत्र कस्मिन् पदे पञ्चमी विभक्त्यर्थे ‘ ‘तसिल्’ प्रत्ययस्य प्रयोगः अभवत्?

Answer

Answer: विशेषतः

Question 9.
‘एतत्’ इति सर्वनामपदस्य प्रयोगः कस्मै पदाय अभवत्?

Answer

Answer: वचसे

अथवा

Question 1.
अस्माकं प्रथमः धर्मः कः?

Answer

Answer: आचारः

Question 2.
‘आचारः प्रथमः धर्मः’ इति केषां वचः?

Answer

Answer: विदुषाम्

Question 3.
जनः कं रक्षेत्?

Answer

Answer: सदाचारम्

Question 4.
विदुषां वचः किम्?

Answer

Answer: आचारः प्रथमो धर्मः’ इति विदुषां वचः।

Question 5.
केभ्यः सदाचारं रक्षेत्?

Answer

Answer: प्राणेभ्योऽपि सदाचारं रक्षेत्।

Question 6.
‘दुराचारः’ अस्य विपर्ययपदं श्लोकात् चित्वा लिखत।

Answer

Answer: (ख) सदाचारः

Question 7.
“प्रथमः धर्मः” अत्र विशेष्यपदं किम्?

Answer

Answer: (घ) धर्मः

Question 8.
“विद्यावताम्” अस्य पर्यायपदं श्लोके किं प्रयुक्तम्?

Answer

Answer: (क) विदुषाम्

Question 9.
“तस्माद् सदाचारं रक्षेत्” अत्र क्रियापदं किम्?

Answer

Answer: (ग) रक्षेत्

उदाहरणानुसारं रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत

Question 1.
पिता पुत्राय बाल्ये विद्याधनं यच्छति।।
(क) कः
(ख) काय
(ग) कस्मै
(घ) कस्यै

Answer

Answer: (ग) कस्मै

Question 2.
तत्त्वार्थस्य निर्णयः विवेकेन कर्तुं शक्यः।
(क) केन
(ख) कया
(ग) कस्मै
(घ) कस्यै

Answer

Answer: (क) केन

Question 3.
पिता पुत्राय बाल्ये विद्याधनम् यच्छति।
(क) कम्
(ख) काम्
(ग) कान्
(घ) किम्

Answer

Answer: (घ) किम्

Question 4.
पिता पुत्राय तपः तपति।
(क) का
(ख) कः
(ग) के
(घ) काः

Answer

Answer: (ख) कः

अधोलिखित श्लोकस्य अन्वयं मञ्जूषातः समुचितक्रमेण पूरयत

(क) पिता यच्छति पुत्राय बाल्ये विद्याधनं महत्।
पिताऽस्य किं तपस्तेपे इत्युक्तिस्तत्कृतज्ञता।

अन्वयः- पिता (i) ………………. बाल्ये महत् (ii) …………….. यच्छति। अस्य (पुत्रस्य) पिता किं (iii) …………….. तेपे इति (iv) …………… तत्कृतज्ञता।
मञ्जूषा- विद्याधनं, उक्तिः , पुत्राय, तपः।

Answer

Answer:
(i) पुत्राय
(ii) विद्याधनं
(iii) तपः
(iv) उक्तिः

(ख) अवक्रता यथा चित्ते तथा वाचि भवेद् यदि।
तदेवाहुः महात्मानः समत्वमिति तथ्यतः॥

अन्वयः- यथा (i) …………. चित्ते तथा यदि (ii) ……………. भवेत्, महात्मान: (iii) …………….. तदेव (iv) ……………… इति आहुः।
मञ्जूषा- वाचि, समत्त्वम्, अवक्रता, तथ्यतः

Answer

Answer:
(i) अवक्रता
(ii) वाचि
(iii) तथ्यतः
(iv) समत्त्वम्

(ग) त्यक्त्वा धर्मप्रदां वाचं परुषां योऽभ्युदीरयेत्।
परित्यज्य फलं पक्वं भुङ्क्तेऽपक्वं विमूढधीः॥

अन्वयः यः धर्मप्रदां (i) …………. त्यक्त्वा (ii) …………… (वाचं) अभ्युदीरयेत्। (सः) ……………….. पक्वं फलं परित्यज्य (iv) …………… (फलं) भुङ्क्ते।
मञ्जूषा- परुषां, अपक्वं, विमूढधीः, वाचं।

Answer

Answer:
(i) वाचं
(ii) परुषां
(iii) विमूढधीः
(iv) अपक्वं

(घ) विद्वांस एव लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः।
अन्येषां वदने ये तु ते चक्षुनामनी मते॥

अन्वयः- अस्मिन् लोके (i) ……………… एव (ii) ………………. प्रकीर्तिताः। अन्येषां (iii) …………….. (चक्षुषी) ते तु (iv) ……………… मते।
मञ्जूषा- वदने, चक्षुनामनी, विद्वांसः, चक्षुष्मन्तः

Answer

Answer:
(i) विद्वांसः
(ii) चक्षुष्मन्तः
(iii) वदने
(iv) चक्षुनामनी

(ङ) यत् प्रोक्तं येन केनापि तस्य तत्त्वार्थनिर्णयः।
कर्तुं शक्यो भवेद्येन स विवेक इतीरितः॥

अन्वयः- येन (i) …………… अपि यत् (ii) …………… तस्य (iii) ……………… येन कर्तुं शक्यः भवेत्, सः (iv) ……………… इति ईरितः।
मञ्जूषा- प्रोक्तं, विवेकः, केन, तत्त्वार्थनिर्णयः

Answer

Answer:
(i) केन
(ii) प्रोक्तं
(iii) तत्त्वार्थनिर्णयः
(iv) विवेकः

(च) वाक्पटुधैर्यवान् मन्त्री सभायामप्यकातरः।
स केनापि प्रकारेण परैर्न परिभूयते॥

अन्वयः- (यः) मन्त्री (i) …………… धैर्यवान्, (ii) …………… अपि अकातरः (अस्ति) सः (iii) ……………… केन अपि (iv) …………….. न परिभूयते।
मञ्जूषा- परैः, प्रकारेण, सभायाम्, वाक्पटुः।

Answer

Answer:
(i) वाक्पटुः
(ii) सभायाम्
(iii) परैः
(iv) प्रकारेण

(छ) य इच्छत्यात्मनः श्रेयः प्रभूतानि सुखानि च।
न कुर्यादहितं कर्म स परेभ्यः कदापि च ॥7॥

अन्वयः-यः (i) …………… श्रेयः प्रभूतानि (ii) ……………. च इच्छति, सः (ui) ……………. अहितं कर्म (iv) ……………. न कुर्यात्।
मजूषा- कदापि, आत्मनः, सुखामि, परेभ्यः।

Answer

Answer:
(i) आत्मनः
(ii) सुखानि
(iii) परेभ्यः
(iv) कदापि

(ज) आचारः प्रथमो धर्मः इत्येतद् विदुषां वचः।
तस्माद् रक्षेत् सदाचारं प्राणेभ्योऽपि विशेषतः ॥४॥

अन्वयः- (i) ………….. प्रथमः धर्मः इति एतत् (ii) …………….. वचः, तस्मात् (iii) …………….. अपि सदाचारं (iv) ………………… रक्षेत्।
मञ्जूषा- प्राणेभ्यः, आचारः, विशेषतः, विदुषां

Answer

Answer:
(i) आचारः
(ii) विदुषां
(iii) प्राणेभ्यः
(iv) विशेषतः

निम्नलिखित श्लोकस्य भावार्थम् मञ्जूषायाः उपयुक्त शब्दैः पूरयत्

(क) पिता यच्छति पुत्राय बाल्ये विद्याधनं महत्।
पिताऽस्य किं तपस्तेपे इत्युक्तिस्तत्कृतज्ञता॥

भावार्थ:-बाल्ये काले स्वपुत्राय (i) ………………. दातुं पिता अतिकष्टं सहमानः सर्वविधं तपः कृत्वा अपि सः (ii) ……………….. शिक्षयितुं यतते। यदि तस्य पुत्रः एतन्मात्रम् एव स्मरेत् यत् (iii) ………………. तस्मै (विद्यादानाय) महत् तपः अकरोत्, इयम् (iv) ……………… एव तस्य पुत्रस्य कृतज्ञता प्रकटयति।
मञ्जूषा- उक्तिः, स्वसन्तति, पिता, विद्याधनं।

Answer

Answer:
(i) विद्याधनं
(ii) स्वसन्ततिं
(iii) पिता
(iv) उक्तिः

(ख) अवक्रता यथा चित्ते तथा वाचि भवेद् यदि।
तदेवाहुः महात्मानः समत्वमिति तथ्यतः॥

भावार्थ:-जनानां मनसि यथा (i) …………….. अस्ति तथैव यदि (ii) ………………….. अस्ति तथैव यदि (ii) …………………… अपि भवेत. तामेव …………………. ज्ञानिनः च वस्तुतः (iv) ………………… कथयन्ति।
मञ्जूषा- समत्त्वम् (समानता), वाण्याम्, मनस्विनः, सरलता

Answer

Answer:
(i) सरलता
(ii) वाण्याम्
(iii) मनस्विनः
(iv) समत्त्वम् (समानता)।

(ग) त्यक्त्वा धर्मप्रदां वाचं परुषां योऽभ्युदीरयेत्।
परित्यज्य फलं पक्वं भुङ्क्तेऽपक्वं विमूढधीः॥

भावार्थः अस्य भावोऽस्ति यत्-य: नरः सत्याम् धर्मयुक्ताम् (i) ……………… त्यक्त्वा (ii) ………….. वाचम् वदेत् सः (iii) …………….. पक्वं फलं त्यक्त्वा (iv) ………….. फलम् खादति अर्थात् तस्य नरस्य वाण्याम् सरसता मधुरता च न भवति।
मञ्जूषा- कठोरां, वाणी, अपक्वं, मूर्खबुद्धिः

Answer

Answer:
(i) वाणी
(ii) कठोरां
(iii) मूर्खबुद्धिः
(iv) अपक्वं

(घ) विद्वांस एव लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः।
अन्येषां वदने ये तु ते चक्षुनामनी मते॥

भावार्थ:- विद्या एव नरस्य (i) ………………… अस्ति जनाः अनया एव संसारे सर्वविधं व्यवहारं कर्तुं समर्थाः भवन्ति। अतः अस्मिन् संसारे केवलं (ii) ……………… ज्ञानिनः विचारशीलाः एव (iii) ……………. कथिताः। अन्येषां विद्यारहितानाम् (iv) …………… तु ये चक्षुषी भवतः ते तु नाममात्रम् एव। अतः अस्माभिः सर्वथा विद्या प्राप्त्यर्थम् एव प्रयतनीयम्।
मञ्जूषा- आनने, विद्वांसः, नेत्रम्, नेत्रवन्तः

Answer

Answer:
(i) नेत्रम्
(ii) विद्वांसः
(iii) नेत्रवन्तः
(iv) आनने।

(ङ) यत् प्रोक्तं येन केनापि तस्य तत्त्वार्थनिर्णयः।
कर्तुं शक्यो भवेद्येन स विवेक इतीरितः॥

भावार्थ:- अस्य भावोऽस्ति यत्-येन केनापि (i) ………….. यत् पूर्वं (ii) …………… अस्ति, तस्य (iii) ………….. येन कर्तुम् शक्यते, सः (iv) ………………….. कथ्य ते।
मञ्जूषा- यथार्थनिर्णयः, नरेण, विवेकः, कथितम्

Answer

Answer:
(i) नरेण
(ii) कथितम्
(iii) यथार्थनिर्णयः
(iv) विवेकः।

(च) वाक्पटुधैर्यवान् मन्त्री सभायामप्यकातरः।
स केनापि प्रकारेण परैर्न परिभूयते॥

भावार्थ:- अर्थात्-य: (i) …………….. वक्तुं चतुरः, धैर्ययुक्तः सभायाम् (ii) ……………. च भवति सः अन्यैः (iii) …………… केन अपि प्रकारेण न (iv) …………….
मञ्जूषा- निर्भीकः, तिरस्क्रियते, जनैः, मन्त्री।

Answer

Answer:
(i) मन्त्री
(ii) निर्भीकः
(iii) जनैः
(iv) तिरस्क्रियते।

(छ) य इच्छत्यात्मनः श्रेयः प्रभूतानि सुखानि च।
न कुर्यादहितं कर्म स परेभ्यः कदापि च॥

भावार्थ:- अस्य भावोऽस्ति यत्-यदि जनः आत्मनः कृते (i) …………… बहूनि च सुखानि वाञ्छति तर्हि तेन परेभ्यः जनेभ्यः कदापि (ii) ……………… कर्म न कर्त्तव्यम्। यतोहि एषा साधूक्तिः अस्ति यत् यः परेभ्यः (iii) ……………… खनति, तस्य कृते गर्त स्वयमेव प्रकृत्या वा जन्यते। अतः अस्माभिः कदापि परेषाम् कृते (iv) ……………. न कर्त्तव्यम्।
मञ्जूषा- कूपम्, पीडन, कल्याणं, अहितकरं

Answer

Answer:
(i) कल्याणं
(ii) अहितकरं
(ii) कूपम्
(iv) पीडनं।

(ज) आचारः प्रथमो धर्मः इत्येतद् विदुषां वचः।
तस्माद् रक्षेत् सदाचारं प्राणेभ्योऽपि विशेषतः॥

भावार्थ:- अस्य भावोऽस्ति यत्-सदाचारः जनानां (i) ………….. धर्मः अस्ति, इति (ii) …………….. कथयन्ति अतएव जनैः (iii) …………. रक्षा प्राणेभ्यः अपि (iv) ……………… करणीया।
मञ्जूषा- विद्वांसः, विशेषतः, प्रथमः, सदाचारस्य

Answer

Answer:
(i) प्रथमः
(ii) विद्वांसः
(iii) सदाचारस्य
(iv) विशेषतः।

निम्नलिखितां पदानां दत्तेषु पर्यायपदेषु पर्यायः चित्वा लिखत

पदानि – पर्यायाः
(क) पिता – (i) नेत्रवन्तः
(ख) विमूढधीः – (ii) कल्याणम्
(ग) आचारः – (iii) अवमन्यते
(घ) परिभूयते – (iv) जनकः
(ङ) श्रेयः – (v) व्यवहारः
(च) चक्षुष्मन्तः – (vi) कथयन्ति
(छ) अकातरः – (vii) मूर्खमतिः
(ज) आहुः – (viii) निर्भयः

Answer

Answer:
(क) पिता – (iv) जनक:
(ख) विमूढधीः – (vii) मूर्खमतिः
(ग) आचारः – (v) व्यवहारः
(घ) परिभूयते – (iii) अवमन्यते
(ङ) श्रेयः – (ii) कल्याणम्
(च) चक्षुष्मन्तः – (i) नेत्रवन्तः
(छ) अकातरः – (viii) निर्भयः
(ज) आहुः – (vi) कथयन्ति

विशेषण-विशेष्यपदानि योजयत

विशेषणपदानि – विशेष्यपदानि
(क) महत् – (i) वाचं
(ख) धर्मप्रदाम् – (ii) मन्त्री
(ग) पक्वं – (iii) धर्मः
(घ) वाक्पटुः – (iv) आचरम्
(ङ) प्रथमो – (v) फलं
(च) सत् – (vi) विद्याधनं

Answer

Answer:
विशेषणपदानि – विशेष्यपदानि
(क) महत् – (vi) विद्याधनं
(ख) धर्मप्रदाम् – (i) वाचं
(ग) पक्वं – (v) फलं
(घ) वाक्पटुः – (ii) मन्त्री
(ङ) प्रथमो – (iii) धर्मः
(च) सत् – (iv) आचरम्

संस्कृतेन वाक्यप्रयोगं कुरुत

MCQ Questions for Class 10 Sanskrit Chapter 9 सूक्तयः with Answers 1

Answer

Answer:
(क) एकम् सुन्दरम् उद्यानम् अन्ति।
(ख) एकम् विशालम् क्रीडाङ्गणम् अस्ति।
(ग) पुस्तकालये विविधानाम् विषयाणाम् पुस्तकानि सन्ति।
(घ) वृक्षेभ्यः प्राचीनानि पत्राणि पतिष्यन्ति।

अधोलिखितासु पङ्कितषु स्थूलाक्षरपदानां प्रसंगानुसारं शुद्धम् अर्थं चित्वा लिखत

Question 1.
तदेवाहुः महात्मानः समत्वमिति तथ्यतः।।
(i) तथागतः बुद्धः
(ii) यथार्थरूपेण
(iii) तथा-अस्तु
(iv) तथैव

Answer

Answer: (ii) यथार्थरूपेण

Question 2.
अवक्रता यथा चित्ते अस्ति।
(i) हस्ते
(u) पादा
(iii) कर्णे
(iv) मनसि

Answer

Answer: (iv) मनसि

Question 3.
तदेव आहुः महात्मानः।।
(i) उद्यते
(ii) कथयन्ति
(iii) वदति
(iv) ददाति

Answer

Answer: (ii) कथयन्ति

Question 4.
त्यक्त्वा धर्मप्रदां वाचं परुषां योऽभ्युदीरयत्।
(i) कोमलाम्
(ii) कठोराम्
(iii) मृदुः
(iv) कटुः

Answer

Answer: (ii) कठोराम्

Question 5.
अन्येषां वदने मे तु ते चक्षुनामनी मते।
(i) मुखे
(ii) मस्तके
(iii) दन्तेषु
(iv) शिरसि

Answer

Answer: (ii) मस्तके

Question 6.
वाक्पटुः धैर्यवान् सभायाम् अपि अकातरः।
(i) भयाकुलः
(ii) निर्भीकः
(iii) भयातुरः
(iv) भययुक्तः

Answer

Answer: (ii) निर्भीकः

Question 7.
यः इच्छति आत्मनः श्रेयः।
(i) धनम्
(ii) कल्याणम्
(iii) गृहम्
(iv) बलम्

Answer

Answer: (ii) कल्याणम्

Question 8.
आचारः प्रथमो धर्मः इति एतद् विदुषां वचः।
(i) शब्दम्
(ii) भोजनम्
(iii) कर्तव्यः
(iv) आचरणम्

Answer

Answer: (iii) कर्तव्यः

We hope the given NCERT MCQ Questions for Class 10 Sanskrit Chapter 9 सूक्तयः with Answers Pdf free download will help you. If you have any queries regarding CBSE Class 10 Sanskrit सूक्तयः MCQs Multiple Choice Questions with Answers, drop a comment below and we will get back to you soon.

MCQ Questions for Class 10 Sanskrit Chapter 8 विचित्रः साक्षी with Answers

by

Check the below NCERT MCQ Questions for Class 10 Sanskrit Chapter 8 विचित्रः साक्षी with Answers Pdf free download. MCQ Questions for Class 10 Sanskrit with Answers were prepared based on the latest exam pattern. We have provided विचित्रः साक्षी Class 10 Sanskrit MCQs Questions with Answers to help students understand the concept very well.

Students can also read NCERT Solutions for Class 10 Sanskrit Chapter 8 Questions and Answers at LearnInsta. Here all questions are solved with a detailed explanation, It will help to score more marks in your examinations.

उचितं पदं चित्वा प्रश्ननिर्माणं कुरुत

Question 1.
आरक्षिणि निजपक्षं प्रस्तुतवति।।
(i) किम्
(ii) कस्मिन्
(iii) कानि
(iv) कस्य

Answer

Answer: (ii) कस्मिन्

Question 2.
शवः प्रावारकम् अपसार्य निवेदितवान्।
(i) कम्
(ii) किम्
(iii) कः
(iv) काम्

Answer

Answer: (ii) किम्

Question 3.
त्वं वर्षत्रयस्य कारादण्ड लप्स्यसे।
(i) किम्
(ii) कम्
(iii) काम्
(iv) कति

Answer

Answer: (ii) कम्

Question 4.
न्यायाधीशः अतिथिम् ससम्मानं मुक्तवान्।
(i) कः
(ii) कम्
(iii) कथम्
(iv) केन

Answer

Answer: (iii) कथम्

Question 5.
मति वैभवशालिनः जनाः दुष्कराणि कर्माणि प्रकुर्वते।
(i) कः
(ii) के
(iii) कीदृशाः
(iv) काः

Answer

Answer: (iii) कीदृशाः

Question 6.
नीति युक्तिं समालम्ब्य लीलयैव प्रकुर्वते।
(i) कया
(ii) कैव
(iii) किम्
(iv) कुत्र

Answer

Answer: (i) कया

Question 7.
अभियुक्तः अतीव कृशकायः आसीत्।
(i) कः
(ii) कीदृशः
(ii) किम्
(iv) कथम्

Answer

Answer: (ii) कीदृशः

Question 8.
कश्चित् कर्मचारी समागत्य न्यवेदयत्।
(i) कः
(ii) कीदृशः
(iii) की
(iv) कम्

Answer

Answer: (i) कः

Question 9.
अन्येद्युः तौ न्यायालये स्व-स्व-पक्षं पुनः स्थापितवन्तौ।
(i) के
(ii) कुत्र/कस्मिन्
(iii) कदा
(iv) कदा

Answer

Answer: (ii) कुत्र/कस्मिन्

Question 10.
निशान्धकारे पदयात्रा न शुभावहा।
(i) कुत्र
(ii) कस्मिन्
(iii) का
(iv) कः

Answer

Answer: (ii) कस्मिन्

Question 11.
ग्रामस्य आरक्षी एव चौरः आसीत्।
(i) कः
(ii) कस्य
(iii) किम्
(iv) कथम्

Answer

Answer: (ii) कस्य

Question 12.
जनाः वराकम् अतिथिम् चौरं मत्वा भर्स्यन्।।
(i) कम्
(ii) कीदृशम्
(iii) किम्
(iv) कः

Answer

Answer: (ii) कीदृशम्

Question 13.
प्रबुद्धाः ग्रामवासिनः स्वगृहात् निष्क्रम्य तत्रागच्छन्।
(i) के
(ii) काः
(iii) कीदृशाः
(iv) कः

Answer

Answer: (iii) कीदृशाः

Question 14.
तत् तनयः पठनाय स्वगृहात् निष्क्रम्य तत्रागच्छन्।
(i) कस्मै
(ii) किमर्थम्
(iii) काय
(iv) कात्

Answer

Answer: (ii) किमर्थम्

Question 15.
चौरः एव उच्चैः क्रोशितुमारभत।।
(i) कः
(ii) किम्
(iii) कस्मै
(iv) काः

Answer

Answer: (i) कः

Question 16.
उभौ शवं स्कन्धेन वहन्तौ न्यायाधिकरणं प्रति प्रस्थितौ।
(i) कः
(ii) को
(iii) किम्
(iv) कथम्

Answer

Answer: (ii) को

Question 17.
एतेन आरक्षिणा अध्वनि यदुक्तं तत् वर्णयामि।
(i) कया
(ii) केन
(iii) का
(iv) कीदृशाः

Answer

Answer: (ii) केन

Question 18.
असौ तौ अग्रिमेदिने उपस्थातुम् आदिष्टवान्।
(i) कदा
(ii) कथम्
(iii) कीदृशे
(iv) के

Answer

Answer: (i) कदा

Question 19.
भारवतः शवस्य स्कन्धेन वहनं तत्कृते दुष्करम् आसीत्।
(i) कथम्
(ii) कम्
(iii) कीदृशम्
(iv) किम्

Answer

Answer: (iii) कीदृशम्

Question 20.
बकिमचन्द्रः उभाभ्यां पृथक्-पृथक् विवरणं श्रुतवान्।
(i) काभ्याम्
(ii) काम्
(iii) केषाम्
(iv) कीदृशीम्

Answer

Answer: (i) काभ्याम्

Question 21.
इदानीम् निजकृत्यस्य फलं भुझ्व।
(i) कदा
(ii) काम्
(iii) किम्
(iv) कस्याम्

Answer

Answer: (i) कदा

Question 22.
सर्वम् वृत्तम् अवगत्य सः तम् निर्दोषम् अमन्यत।
(i) कम्
(ii) किम्
(iii) काम्
(iv) कथम्

Answer

Answer: (ii) किम्

Question 23.
इति प्रोच्य आरक्षी उच्चैः अहसत्।
(i) कथम्
(ii) कैः
(iii) के
(iv) कः

Answer

Answer: (i) कथम्

Question 24.
पदातिक्रमेण संचलन् सायं अभवत्।
(i) केन
(ii) किमर्यम्
(iii) कम्
(iv) कीदृशम्

Answer

Answer: (i) केन

Question 25.
तनूजस्य रुग्णतामाकर्ण्य पिता व्याकुलः व्यातः।
(i) कः.
(ii) कीदृशः
(iii) कम्
(iv) कथम्

Answer

Answer: (ii) कीदृशः

अधोलिखितं गद्याशं पठित्वा निर्देशानुसारं प्रश्नान् उत्तरत

(क) कश्चन निर्धनो जनः भूरि परिश्रम्य किञ्चिद् वित्तमुपार्जितवान्। तेन वित्तेन स्वपुत्रम् एकस्मिन् महाविद्यालये प्रवेशं दापयितुं सफलो जातः। तत्तनयः तत्रैव छात्रावासे निवसन् अध्ययने संलग्नः समभूत्। एकदा स पिता तनूजस्य रुग्णतामाकर्ण्य व्याकुलो जातः पुत्रं द्रष्टुं च प्रस्थितः। परमर्थकार्येन पीडितः स बसयानं विहाय पदातिरेव प्राचलत्। पदातिक्रमेण संचलन् सायं समयेऽप्यसौ गन्तव्याद् दूरे आसीत्। “निशान्धकारे प्रसृते विजने प्रदेशे पदयात्रा न शुभावहा।’ एवं विचार्य स पार्श्वस्थिते ग्रामे रात्रिनिवासं कर्तुं कञ्चिद् गृहस्थमुपागतः। करुणापरो गृही तस्मै आश्रयं प्रायच्छत्।

Question 1.
कीदृशः जनः परिश्रमं करोति?

Answer

Answer: निर्धनम्

Question 2.
सः कम् महाविद्यालये प्रवेशं दापयितुं सफलः जातः?

Answer

Answer: स्वपुत्रम्

Question 3.
निर्धनस्य पुत्रः कुत्र निवसन् अध्ययने संलग्नः समभूत्?

Answer

Answer: छात्रावासे

Question 4.
रात्रिनिवासं कर्तुम् सः कम् उपागतः?

Answer

Answer: सः पावस्थिते ग्रामे रात्रिनिवासम् कर्तुम् कञ्चित् गृहस्थमुपागतः।

Question 5.
कः तस्मै आश्रयं प्रायच्छत्?

Answer

Answer: करुणापरो गृही तस्मै आश्रयं प्रायच्छत्।

Question 6.
‘निर्धनः जनः’ अत्र विशेषणपदं किम्?

Answer

Answer: निर्धनः

Question 7.
‘उपार्जितवान्’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?

Answer

Answer: जनः

Question 8.
‘पिता’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किमस्ति?

Answer

Answer: प्रस्थितः

Question 9.
गद्यांशे ‘अधिकम्’ इत्यस्य पदस्य कः पर्यायः लिखितः?

Answer

Answer: (क) भूरि

(ख) विचित्रा दैवगतिः। तस्यामेव रात्रौ तस्मिन् गृहे कश्चन चौरः गृहाभ्यन्तरं प्रविष्टः। तत्र निहितामेकां मञ्जूषाम् आदाय पलायितः। चौरस्य पादध्वनिना प्रबुद्धोऽतिथिः चौरशङ्कया तमन्वधावत् अगृह्णाच्च, परं विचित्रमघटत। चौरः एव उच्चैः क्रोशितुमारभत “चौरोऽयं चौरोऽयम्” इति। तस्य तारस्वरेण प्रबुद्धाः ग्रामवासिनः स्वगृहाद् निष्क्रम्य तत्रागच्छन् वराकमतिथिमेव च चौरं मत्वाऽभर्त्सयन्। यद्यपि ग्रामस्य आरक्षी एव चौर आसीत्। तत्क्षणमेव रक्षापुरुषः तम् अतिथिं चौरोऽयम् इति प्रख्याप्य कारागृहे प्राक्षिपत्।

Question 1.
दैवगतिः कीदृशी अस्ति?

Answer

Answer: विचित्रा

Question 2.
गृहाभ्यान्तरं कः प्रविष्टः?

Answer

Answer: चौरः

Question 3.
कः उच्चैः क्रोशितुम् आरभत?

Answer

Answer: चौरः

Question 4.
ग्रामवासिनः किम् अकुर्वन्?

Answer

Answer: तस्य नरस्य तारस्वरेण प्रबुद्धाः ग्रामवासिनः स्वगृहात् निष्क्रम्य तत्रागच्छन् वराकमतिथिमेव च चौरं मत्वा अभर्त्सयन्।

Question 5.
चौरस्य पादध्वनिना प्रबुद्धोऽतिथिः किम् अकरोत्?

Answer

Answer: चौरस्य पादध्वनिना प्रबुद्धोऽतिथिः चौरशङ्कया तमन्वधावत् अगृह्णाच्च।

Question 6.
‘विचित्रा दैवगतिः’ अत्र विशेषणपदं किम्?

Answer

Answer: विचित्रा

Question 7.
‘प्रविष्टः’ इति क्रियापदस्यं कर्तृपदं किम्?

Answer

Answer: चौरः

Question 8.
‘दिवसे’ इति पदस्य विपर्ययपदं किम् प्रयुक्तम्?

Answer

Answer: रात्रौ

Question 9.
‘उच्चस्वरेण’ इत्यस्य पदस्य अत्र कः पर्यायः आगतः?

Answer

Answer: तारस्वरेण

(ग) अग्रिमे दिने स आरक्षी चौर्याभियोगे तं न्यायालयं नीतवान्। न्यायाधीशो बंकिमचन्द्रः वा उभाभ्यां पृथक्-पृथक् विवरणं श्रुतवान्। सर्वं वृत्तमवगत्य स तं निर्दोषम् अमन्यत आरक्षिणं च दोषभाजनम्। किन्तु प्रमाणाभावात् स निर्णेतुं नाशक्नोत्। ततोऽसौ तौ अग्रिमे दिने उपस्थातुम् आदिष्टवान्। अन्येयुः तौ न्यायालये स्व-स्व-पक्षं पुनः स्थापितवन्तौ। तदैव कश्चिद् तत्रत्यः कर्मचारी समागत्य न्यवेदयत् यत् इतः क्रोशद्वयान्तराले कश्चिज्जनः केनापि हतः। तस्य मृतशरीरं राजमार्ग निकषा वर्तते। आदिश्यतां किं करणीयमिति। न्यायाधीशः आरक्षिणम् अभियुक्तं
च तं शवं न्यायालये आनेतुमादिष्टवान्।

Question 1.
न्यायाधीशस्य नाम किमासीत्?

Answer

Answer: बंकिमचन्द्रः

Question 2.
शवं न्यायालये आनेतुम् कः आदिष्टवान्?

Answer

Answer: न्यायाधीशः

Question 3.
अग्रिमे दिने क: चौर्याभियोगे तं न्यायालयं नीतवान्?

Answer

Answer: आरक्षी

Question 4.
कर्मचारी समागत्य किं न्यवेदयत्?

Answer

Answer: कर्मचारी समागत्य न्यवेदयत् यत् इतः क्रोशद्वयान्तराले कश्चिज्जनः केनापि हतः। तस्य मृतशरीरं राजमार्ग निकषा वर्तते।

Question 5.
न्यायाधीशः कं किं च आदिष्टवान्?

Answer

Answer: न्यायाधीशः आरक्षिणम् अभियुक्तं च तं शवं न्यायालये आनेतुमादिष्टवान्।

Question 6.
‘नीतवान्’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?

Answer

Answer: आरक्षी

Question 7.
‘अग्रिमे दिने’ अत्र विशेष्यपदं कि प्रयुक्तम्?

Answer

Answer: दिने

Question 8.
‘न्यायाधीशः’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदम् किम्?

Answer

Answer: श्रुतवान्

Question 9.
अनुच्छेदे ‘समीपम्’ इति पदस्य अर्थे किं पदम् आगतम्?

Answer

Answer: निकषा

(घ) आदेशं प्राप्य उभौ प्राचलताम्। तत्रोपेत्य काष्ठपटले निहितं पटाच्छादितं देहं स्कन्धेन वहन्तौ न्यायाधिकरणं प्रति प्रस्थितौ। आरक्षी सुपुष्टदेह आसीत्, अभियुक्तश्च अतीव कृशकायः। भारवतः शवस्य स्कन्धेन वहनं तत्कृते दुष्करम् आसीत्। स भारवेदनया क्रन्दति स्म। तस्य क्रन्दनं निशम्य मुदित आरक्षी तमुवाच-रे दुष्ट! तस्मिन् दिने त्वयाऽहं चोरिताया मञ्जूषाया ग्रहणाद् वारितः। इदानीं निजकृत्यस्य फलं भुक्ष्व। अस्मिन् चौर्याभियोगे त्वं वर्षत्रयस्य कारादण्डं लप्स्यसे” इति प्रोच्य उच्चैः अहसत्। यथाकथञ्चिद् उभौ शवमानीय एकस्मिन् चत्वरे स्थापितवन्तौ।

Question 1.
आरक्षी कीदृशः आसीत्?

Answer

Answer: सुपुष्टदेहः

Question 2.
अभियुक्तः कीदृशः आसीत्?

Answer

Answer: कृशकायः

Question 3.
सः कथं क्रन्दति स्म?

Answer

Answer: भारवेदनया

Question 4.
अभियुक्तस्य क्रन्दनं श्रुत्वा प्रसन्नः आरक्षी तम् किम् उवाच?

Answer

Answer: अभियुक्तस्य क्रन्दनं श्रुत्वा प्रसन्नः आरक्षी तम् उवाच-‘रे दुष्ट! तस्मिन् दिने त्वयाऽहं चोरितायाः मञ्जूषायाः ग्रहणाद् वारितः। इदानीं निजकृत्यस्य फलं भुझ्व। अस्मिन् चौर्याभियोगे त्वं वर्षत्रस्य कारादण्ड लप्स्यसे।”

Question 5.
उभौ कथं प्राचलताम्?

Answer

Answer: आदेशं प्राप्य उभौ प्राचलताम्।

Question 6.
‘प्रस्थितौ’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?

Answer

Answer: उभौ

Question 7.
‘सुपुष्टदेहः’ इति पदस्य विपरीतपदं गद्यांशे किम् प्रयुक्तम्?

Answer

Answer: कृशकायः

Question 8.
‘एकस्मिन्’ इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किम?

Answer

Answer: चत्वरे

Question 9.
अनुच्छेदे ‘त्वया’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्?

Answer

Answer: वारितः

(ङ) न्यायाधीशेन पुनस्तौ घटनायाः विषये वक्तुमादिष्टौ। आरक्षिणि निजपक्षं प्रस्तुतवति आश्चर्यमघटत् स शवः प्रावारकमपसार्य न्यायाधीशभिवाद्य निवेदितवान्-मान्यवर! एतेन आरक्षिणा अध्वनि यदुक्तं तद् वर्णयामि ‘त्वयाऽहं चोरितायाः मञ्जूषायाः ग्रहणाद् वारितः, अतः निजकृत्यस्य फलं भुक्ष्व। अस्मिन् चौर्याभियोगे त्वं वर्षत्रयस्य कारादण्डं लप्स्यसे’ इति।

Question 1.
आरक्षी किम् प्रस्तुतवान्?

Answer

Answer: निजपक्षम्

Question 2.
न्यायाधीशः कस्याः विषये वक्तम् आदिशति?

Answer

Answer: घटनायाः

Question 3.
चौरः कस्याः ग्रह्णात् वारितः?

Answer

Answer: मञ्जूषायाः

Question 4.
न्यायाधीशेन पुनस्तौ किम् आदिष्टौ?

Answer

Answer: न्यायाधीशेन पुनस्तौ घटनायाः विषये वक्तुमादिष्टौ।

Question 5.
एतेन आरक्षिणा मार्गे किम् उक्तम्?

Answer

Answer: एतेन आरक्षिणा मार्गे उक्तम्-‘त्वयाऽहं चोरितायाः मञ्जूषायाः ग्रहणाद् वारितः, अतः निजकृत्यस्य फलं भुक्ष्व। अस्मिन् चौर्याभियोगे त्वं वर्षत्रयस्य कारादण्डं लप्स्यसे’ इति।

Question 6.
‘निवेदितवान्’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?

Answer

Answer: शवः

Question 7.
‘मार्गे’ इति पदस्य पर्यायपदं किं प्रयुक्तम्?

Answer

Answer: अध्वनि

Question 8.
‘न्यायाधीशेनः’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्?

Answer

Answer: आदिष्टौ

Question 9.
अनुच्छेदे ‘परपक्षम्’ इति पदस्य कः विपर्ययः आगतः?

Answer

Answer: निजपक्षम्

अधोलिखितं पद्याशं पठित्वा निर्देशानुसारं प्रश्नान् उत्तरत

दष्कराण्यपि कर्माणि मतिवैभवशालिनः।
नीतिं युक्तिं समालम्ब्य लीलयैव प्रकुर्वते॥

Question 1.
कीदृशाः जनाः दुष्कराणि कर्माणि अपि कुर्वन्ति?

Answer

Answer: मतिवैभवशालिनः

Question 2.
जनाः दुष्कराणि कर्माणि कथम् कुर्वन्ति?

Answer

Answer: लीलयैव

Question 3.
का समालम्ब्य मतिवैभवशालिनः कार्याणि कुर्वन्ति?

Answer

Answer: नीतिम्/युक्तिम्

Question 4.
मतिवैभवशालिनः दुष्कराणि कर्माणि कथम् कुर्वन्ति?

Answer

Answer: मतिवैभवशालिनः जनाः दुष्कराणि कर्माणि नीतिं युक्तिं समालम्ब्य लीलयैव कुर्वन्ति।

Question 5.
लीलया के कार्याणि कुर्वन्ति?

Answer

Answer: लीलया मतिवैभवशालिनः कार्याणि कुर्वन्ति।

Question 6.
‘दुष्कराणि’ इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किम्?

Answer

Answer: कर्माणि

Question 7.
प्रकुर्वते’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?

Answer

Answer: मतिवैभवशालिन:

Question 8.
‘सुकराणि’ इति पदस्य विपर्ययपदं पद्यांशे किमस्ति?

Answer

Answer: दुष्कराणि

Question 9.
श्लोके ‘सरलतया’ पदस्य कः पर्यायः आगतः?

Answer

Answer: लीलया

वाक्येषु रेखाकितपदानां स्थाने प्रश्नवाचकं पदं प्रयुज्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत

(क) निर्धनः जनः वित्तम् उपार्जितवान्।
(ख) वित्तेन स्वपुत्रम् महाविद्यालये प्रवेशं दापयितुं सफलः जातः।
(ग) छात्रावासे निवसन् अध्ययने संलग्नः समभूत्।
(घ) तस्य पिता तनूजस्य रुग्णतामकर्ण्य व्याकुलः अभवत्।
(ङ) सः बसयानं विहाय पदातिरेव प्राचलत्।
(च) विचित्रा दैवगतिः भवति।
(छ) निशान्धकारे प्रसृते विजने प्रदेशे पदयात्रा न शुभावहा।
(ज) रात्रिनिवासं कर्तुं सः कञ्चिद् गृहस्थमुपागतः।
(झ) रात्रौ गृहे कश्चन चौरः गृहाभ्यन्तरं प्रविष्टः।
(ञ) चौरस्य पादध्वनिना अतिथिः प्रबुद्धः।
(ट) चौरस्य तारस्वरेणं ग्रामवासिनः अपि प्रबुद्धाः।
(ठ) ते सर्वे गृहात् निष्क्रम्य अतिथिमेव चौरं मत्वाऽभर्त्सयन्।
(ड) रक्षापुरुषः अतिथिम् कारागृहे प्राक्षिपत्।
(ढ) आरक्षी अतिथिम् न्यायालयं नीतवान्।
(ण) न्यायाधीशः विवरणं श्रुतवान्।
(त) प्रमाणाभावात् न्यायाधीशः निर्णेतुं नाशक्नोत्।
(थ) अन्येयुः तौ न्यायालये स्व-स्व-पक्षं पुनः स्थापितवन्तौ।
(द) एकः मृतशरीरं राजमार्ग निकषा वर्तते।
(ध) न्यायाधीशः तं शवं न्यायालये आनेतुमादिष्टवान्।
(न) आरक्षी सुपुष्टदेहः आसीत्।
(प) अभियुक्तः अतीव कृशकायः आसीत्।
(फ) सः भारवेदनया क्रन्दति स्म।
(ब) तस्य क्रन्दनं श्रुत्वा मुदितः आरक्षी तमुवाच।
(भ) उभौ शवम् आनीय चत्वरे स्थापितवन्तौ।
(म) न्यायाधीशेन पुनस्तौ घटनायाः विषये वक्तुमादिष्टौ।।

Answer

Answer:
(क) किम्
(ख) केन
(ग) कस्मिन्
(घ) कस्य
(ङ) किम्
(च) कीदृशी
(छ) कीदृशे
(ज) किम्
(झ) कुत्र
(ञ) केन
(ट) के
(ठ) कस्मात्
(ड) कम्
(ढ) कुत्र।
(ण) कः
(त) कस्मात्
(थ) कदा
(द) कुत्र
(ध) कुत्र
(न) कीदृशः
(प) कीदृशः
(फ) कया
(ब) कीदृशः
(भ) कम्
(म) केन

अधोलिखितस्य श्लोकस्य प्रदत्ते अन्वये रिक्तस्थानानि पूरयत-

दुष्कराष्यपि कर्माणि मतिवैभवशालिनः।
नीतिं युक्तिं समालम्ब्य लीलयैव प्रकुर्वते॥

अन्वयः-मति वैभव शालिनः (जना) (i) …………… युक्तिं (ii) ……………. दुष्कराणि (iii) …………….. कर्माणि (iv) …………….. एव प्रकुर्वते।
मञ्जूषा- लीलया, नीति, अपि, समालम्ब्य

Answer

Answer:
(i) नीतिं
(ii) समालम्ब्य
(iii) अपि
(iv) लीलया

अधोलिखितश्लोकस्य भावार्थम् मञ्जूषातः उचितपदानि चित्वा पूरयत-

दुष्कराष्यपि कर्माणि मतिवैभवशालिनः।
नीतिं युक्तिं समालम्ब्य लीलयैव प्रकुर्वते॥

भावार्थ:- अस्य भावोऽस्ति यत् बुद्धि (i) ………………. युक्ताः जनाः उत्तम (ii) …………………. युक्तेः च आधारं नीत्वा (iii) …………… अपि कार्याणि लीलया एव (iv) …………. तेषु ते कदापि कठिनतामपि न अनुभवन्ति।
मञ्जूषा- प्रकुर्वन्ति, धनेन, कठिनतमानि, नीतेः

Answer

Answer:
(i) धनेन
(ii) नीते:
(iii) कठिनतमानि
(iv) प्रकुर्वन्ति

अधोलिखानि वाक्यानि कथाक्रमानुसार पुनः लेखनीयानि

I. (क) तेन वित्तेन तत्पुत्रम् महाविद्यालये प्रवेशं दापयितुं सफलः जातः।
(ख) तत्र निवसन् अध्ययने संलग्नः समभूत्।
(ग) पिता पुत्रं द्रुष्टुं च प्रस्थितः।
(घ) कश्चन निर्धनः जनः वित्तमुपार्जितवान्।
(ङ) सः बसयानं विहाय पदातिरेव प्राचलत्।
(च) एकदा तस्य पुत्रः रुग्णः अभवत्।
(छ) तत् तनयः छात्रावासे वसति स्म।
(ज) पुत्रस्य रुग्णतामाकर्ण्य सः व्याकुलः सञ्जातः।

Answer

Answer:
(क) कश्चन निर्धनः जनः वित्तमुपार्जितवान्।।
(ख) तेन वित्तेन तत्पुत्रम् महाविद्यालये प्रवेशं दापयितुं सफलः जातः।
(ग) तत् तनयः छात्रावासे वसति स्म।
(घ) तत्र निवसन् अध्ययने संलग्नः समभूत्।
(ङ) एकदा तस्य पुत्रः रुग्णः अभवत्।
(च) पुत्रस्य रुग्णतामाकर्ण्य सः व्याकुलः सञ्जातः।
(छ) पिता पुत्रं द्रुष्टुं च प्रस्थितः।
(ज) सः बसयानं विहाय पदातिरेव प्राचलत्।

II. (क) सः पुत्रं द्रष्टुम् पदातिरेव प्राचलत्।
(ख) तस्मिन् गृहे कश्चन चौरः गृहाभ्यन्तरं प्रविष्टः।
(ग) चौरः एव उच्चैः क्रोशितुमारभत।
(घ) कश्चन निर्धनः जनः वित्तम् उपार्जितवान्।
(ङ) रात्रिनिवासं कर्तुम् कञ्चिद् गृहस्थमुपागतः।
(च) एकदा तस्य पुत्रः रुग्णः जातः।
(छ) चौरस्य पादध्वनिना अतिथिः प्रबुद्धः।
(ज) ग्रामवासिनः वराकमतिथिमेव चौरं मत्वाऽभर्त्सयन्।

Answer

Answer:
(क) कश्चन निर्धनः जनः वित्तम् उपार्जितवान्।
(ख) एकदा तस्य पुत्रः रुग्णः जातः।।
(ग) सः पुत्रं द्रष्टुम् पदातिरेव प्राचलत्।
(घ) रात्रिनिवासं कर्तुम् कञ्चिद् गृहस्थमुपागतः।
(ङ) तस्मिन् गृहे कश्चन चौरः गृहाभ्यन्तरं प्रविष्टः।
(च) चौरस्य पादध्वनिना अतिथिः प्रबुद्धः।
(छ) चौरः एव उच्चैः क्रोशितुमारभत।
(ज) ग्रामवासिनः वराकमतिथिमेव चौरं मत्वाऽभर्त्सयन्।

III. (क) तस्मिन् दिने त्वयाऽहं चोरितायाः मञ्जूषायाः ग्रहणाद् वारितः।
(ख) न्यायाधीशः उभाभ्यां पृथक्-पृथक् विवरणं श्रुतवान्।
(ग) न्यायाधीशेन पुनः तौ घटनायाः विषये वक्तुमादिष्टौ।
(घ) न्यायाधीशः प्रामाणाभावात् निर्णेतुम् नाशक्नोत्।
(ङ) स शवः प्रावारकमपसार्य न्यायाधीशम् सत्यं निवेदितवान्।
(च) अन्येधुः तौ न्यायालये स्व-स्व-पक्षं पुनः स्थापितवन्तौ।
(छ) न्यायाधीशः आरक्षिणे कारादण्डम् आदिश्य तं जनं ससम्मानं मुक्तवान्।
(ज) न्यायाधीशः आरक्षिणम् अभियुक्तं च तं शवं न्यायालये आनेतुम् आदिष्टवान्।

Answer

Answer:
(क) न्यायाधीशः उभाभ्यां पृथक्-पृथक् विवरणं श्रुतवान्।
(ख) न्यायाधीशः प्रामाणाभावात् निर्णेतुम् नाशक्नोत्।
(ग) अन्येधुः तौ न्यायालये स्व-स्व-पक्षं पुनः स्थापितवन्तौ।
(घ) न्यायाधीशः आरक्षिणम् अभियुक्तं च तं शवं न्यायालये आनेतुम् आदिष्टवान्।
(ङ) तस्मिन् दिने त्वयाऽहं चोरितायाः मञ्जूषायाः ग्रहणाद् वारितः।
(च) न्यायाधीशेन पुनः तौ घटनायाः विषये वक्तुमादिष्टौ।
(छ) स शवः प्रावारकमपसार्य न्यायाधीशम् सत्यं निवेदितवान्।
(ज) न्यायाधीशः आरक्षिणे कारादण्डम् आदिश्य तं जनं ससम्मानं मुक्तवान्।

अधोलिखितपदानां तेषाम् पर्यायपदैः च मेलनं कुरुत

MCQ Questions for Class 10 Sanskrit Chapter 8 विचित्रः साक्षी with Answers 1

Answer

Answer:
MCQ Questions for Class 10 Sanskrit Chapter 8 विचित्रः साक्षी with Answers 2

विशेषण-विशेष्यपदानि योजयत

विशेषणपदानि – विशेष्यपदानि
(क) निर्धनो – (i) प्रदेशे
(ख) भूरि – (ii) दिने
(ग) विजने – (iii) विवरणं
(घ) अग्रिम – (iv) शवस्य
(ङ) पृथक-पृथकं – (v) आरक्षी
(च) स्व-स्व – (vi) पक्षं
(छ) भारवतः – (vii) परिश्रम्य
(ज) मुदित – (viii) जनः

Answer

Answer:
विशेषणपदानि – विशेष्यपदानि
(क) निर्धनो – (viii) जनः
(ख) भूरि – (vii) परिश्रम्य
(ग) विजने – (i) प्रदेशे
(घ) अग्रिम – (ii) दिने
(ङ) पृथक-पृथकं – (iii) विवरणं
(च) स्व-स्व – (vi) पक्षं
(छ) भारवतः – (iv) शवस्य
(ज) मुदित – (v) आरक्षी

संस्कृतेन वाक्यप्रयोगं कुरुत

MCQ Questions for Class 10 Sanskrit Chapter 8 विचित्रः साक्षी with Answers 3

Answer

Answer:
(क) वृद्धः पिता स्वपुत्रान् कृषिकर्मणः सञ्चलनाय भूयोभूयः प्रेरयति।
(ख) आलसाः पुत्राः शृण्वन्ति।
(ग) अपरः पुत्रः तथैव आदिष्टः।
(घ) एकैकं दण्ड पुत्रेभ्यः दत्तवान्।

अधोलिखितपदानां तेषाम् विपर्ययपदानि सह मेलनं कुरुत

MCQ Questions for Class 10 Sanskrit Chapter 8 विचित्रः साक्षी with Answers 4

Answer

Answer:
MCQ Questions for Class 10 Sanskrit Chapter 8 विचित्रः साक्षी with Answers 5

We hope the given NCERT MCQ Questions for Class 10 Sanskrit Chapter 8 विचित्रः साक्षी with Answers Pdf free download will help you. If you have any queries regarding CBSE Class 10 Sanskrit विचित्रः साक्षी MCQs Multiple Choice Questions with Answers, drop a comment below and we will get back to you soon.

Techniques in Genetic Engineering

by

Learninsta presents the core concepts of Microbiology with high-quality research papers and topical review articles.

Techniques in Genetic Engineering

There are several techniques used in recombinant DNA technology or gene manipulation. The most frequently used methods are agarose gel electrophoresis, isolation and purification of nucleic acids, nucleic acid blotting techniques, DNA sequencing, chemical synthesis of DNA, gene transfer methods, polymerase chain reaction, construction of gene library, radiolabeling of nucleic acids etc, few of them are discussed here.

Agarose Gel Electrophoresis

Electrophoresis refers to the movement of charged molecules in an electric field. The negatively charged molecules move towards the positive electrode while the positively charged molecules migrate towards the negative electrode. Gel electrophoresis is a routinely used analytical technique for the separation and purification of specific DNA fragments.

The gel is composed of either polyacrylamide or agarose. Polyacrylamide gel electrophoresis (PAGE) is used for the separation of smaller DNA fragments while agarose electrophoresis is convenient for the separation of DNA fragments ranging in size from 100 base pairs to 20 kilobase pairs.

Gel electrophoresis can also be used for the separation of RNA molecules. A diagramatic view of the agarose gel electrophoresis unit is shown in Figure 12.30 a.
Techniques in Genetic Engineering img 1

Steps

  1. Gel is set with wells on one end.
  2. The gel is placed in an electrophoresis apparatus and covered with buffer solution.
  3. The DNA samples along with tracer dye are placed in the wells of gel.
  4. Power supply is switched on and gel is run till the tracer dye reaches the end of the gel.

As the DNA is negatively charged, DNA fragments move through the gel towards the positive electrode. The rate of migration of DNA is dependent on the size and shape. In general, smaller linear fragments move faster than the larger ones.

Hence, gel electrophoresis can be conveniently used for the separation of a mixture of DNA fragments, based on their size. The bands of the DNA can be detected by soaking the gel in ethidium bromide solution (Ethidium bromide can also be added to molten agarose prior to setting the gel).

When activated by ultraviolet radiation, DNA base pairs in association with ethidium bromide, emit orange fluorescence. And in this way the DNA fragments separated in agarose electrophoresis can be identified (Figure 12.30b).
Techniques in Genetic Engineering img 2

PAGE is composed of chains of acryl amide monomers crosslinked with methylene bisacryalmide units. The pore size of the gel is dependent on the total concentration of monomers and the cross links. PAGE is used for the separation of single stranded DNA molecules that differ in length by just one nucleotide.

Agarose gels cannot be used for this purpose. This is because polyacrylamide gels have smaller pore sizes than agarose gels and allow precise separation of DNA molecule from 10-1500 bp.

Polymerase Chain Reaction (PCR)

The PCR technique has already proven exceptionally valuable in many areas of molecular biology, medicine, and biotechnology. PCR technique has great practical importance and impact on biotechnology. Between 1983 and 1985 American biochemist Kary Mullis developed PCR technique that made it possible to synthesize large quantities of a DNA fragment without cloning it.

Mullis received the 1993 Nobel Prize for Chemistry for his invention. PCR is a cell free amplification technique. Figure 12.31 outlines how PCR technique works. To amplify (make large quantities) a particular DNA sequence by PCR a reaction mixture (often 100μl or less in volume) containing the following are required.
Techniques in Genetic Engineering img 3

  • Target DNA
  • Two primers-These are synthetic oligonucleotides, usually about 20 nucleotides long. These are fragments with sequences identical to those flanking the targeted sequence.
  • Thermostable DNA polymerase-Two popular enzymes employed in the PCR technique are Taq polymerase from the thermophilic bacterium.
  • Thermus aquaticus and the vent polymerase from Theromococcus litoralis. These polymerases employed in PCR technique are able to function at high temperatures.
  • Four deoxyribonucleoside triphosphates (dNTPs) – dCTP, dATP, dGTP, dTTP

Steps in PCR

1. Denaturation:

The target DNA containing the sequence to be amplified is heat denatured to separate its complementary strands at temperature 94 °C-95 °C.

2. Annealing:

The temperature is lowered to 37 °C-55 °C so that the primers can hydrogen bond or anneal to the DNA on both sides of the target sequence. Because the primes are present in excess the targeted DNA strands normally anneal to the primers rather than to each other.

3. Extension:

Heat resistant DNA polymerase extends the primers and synthesizes copies of the target DNA sequence using the deoxyribonucleoside triphosphate’s at 70 °C-75 °C.

The three – step cycle (Figure 12.32) is repeated to obtain copies of target DNA in large numbers. At the end of one cylcle, the targeted sequences on both strands have been copied. When the three – step cycle is repeated, the four strands from the first cycle are copied to produce eight fragments.

The third cycle yields 16 products. Theoretically, 20 cycles will Figure 12.32: Three steps PCR cycle The PCR technique has now been automated and is carried out by a specially designed machine (Figure 12.33) PCR machines are now fully automated and microprocessor controlled.
Techniques in Genetic Engineering img 4

They can process up to 96 samples at a time. PCR machines can carry out 25 cycles and amplify DNA 105 times in as little as 57 minutes.

The PCR has many applications in research and in commercial arena, including generating specific DNA segments for cloning or sequencing, amplifying DNA to detect specific genetic defects, and amplifying DNA for fingerprinting in crime scene investigation.

PCR technology is improving continually. Various forms of PCR are available. RNA too can be efficiently used in PCR procedures. Cellular RNAs and RNA viruses may be studied even when the RNA is present in very small amounts (as few as 100 copies can be transcribed and amplified). Quantitative PCR is quite valuable in virology and gene impression studies.

PCR is modified as per the specific demands of the situation. Thus there are many variations in the original PCR Examples nested PCR, inverse PCR, reverse transcription PCR, time quantitative PCR, RAPD, RFLP, AFLP.
Techniques in Genetic Engineering img 5

Vectors – Types and Characteristics

by

Learninsta presents the core concepts of Microbiology with high-quality research papers and topical review articles.

Vectors – Types and Characteristics

Vectors are the DNA molecules, which carry a foreign DNA fragment to be cloned. They are cloning vehicles, examples of which are Plasmids, Bacteriophages, cosmids, phagemids and artificial chromosomes. The vector types differ in the molecular properties they have and in the maximum size of DNA that can be cloned into each.

Characteristics of an ideal vector.

  1. Should be small in size
  2. Should contain one or more restriction site
  3. Should be self replicating
  4. Should contain an origin of replication sequence (ori)
  5. Should possess genetic markers (to detect the presence of vectors in recipient cells)

Plasmid Cloning Vectors

Bacterial plasmids are extra chromosomal elements that replicate autonomously in cells. Their DNA is circular and double stranded and carries sequences required for plasmid replication (ori sequence) and for the plasmid’s other functions. (Note: A few bacteria contain linear plasmids. Example: Streptomyces species, Borellia burgdorferi). The size of plasmids varies from 1to 500 kb. Plasmids were the first cloning vectors.

DNA fragments of about 570kb are efficiently cloned in plasmid cloning vectors. Plasmids are the easiest to work with. They are easy to isolate and purify, and they can be reintroduced into a bacteria by transformation.

Naturally occurring plasmid vectors rarely possess all the characteristics of an ideal vector. Hence plasmid cloning vectors are derivatives of natural plasmids and are “engineered” to have features useful for cloning DNA.

Examples of plasmid cloning vectors: pBR 322 (plasmid discovered by Bolivar and Rodriguez 322) and pUC 19 (plasmid from University of California). Herbert Boyer and Stanley Cohen in 1973 showed it was possible to transplant DNA segments from a frog into a strain of Escherichia coli using pSC101, a genetically modified plasmid, as the vector. The work laid the foundation for the birth of Genetech, the first company dedicated to commercialization of recombinant DNA.
Vectors - Types and Characteristics img 1
Vectors - Types and Characteristics img 2

Figure 12.24 a and 12.24 b shows genetic maps of plasmid cloning vectors PUC19 and PBR322 respectively. Plasmid cloning vector PUC 19 has 2,686 – bp and has following features:

  1. It has a high copy number; so many copies of a cloned piece of DNA can be generated readily.
  2. It has amp R (ampicillin resistant) selective marker
  3. It has a number of unique restriction sites clustered in one region, called a multiple cloning site (MCS) or polylinker
  4. The MCS is inserted into part of the E.coli β – galactosidase (lac Z+) gene. Figure 12.25 illustrates how a piece of DNA can be inserted into a plasmid cloning vector such as pUC19.
    Vectors - Types and Characteristics img 3

Bacteriophage as Cloning Vectors

They are viruses that replicate within the bacteria. A phage can be employed as vector since a foreign DNA can be spliced into phage DNA, without causing harm to phage genes. The phage will reproduce (replicate the foreign DNA) when it infects bacterial cell.

Both single and double stranded phage vectors have been employed in recombinant DNA technology. Derivatives of phage can carry fragments up to about 45 kb in length. Example PI bacteriophage and phage λ.
Vectors - Types and Characteristics img 4

The main advantage of using phage vectors is that foreign DNA can be packed into the phage (invitro packaging), the latter in turn can be injected into the host cell very effectively (Note: no transformation is required). Figure 12.28 shows how a λ phage is used for cloning.
Vectors - Types and Characteristics img 5

Cosmids:

Cosmids are the vectors possessing the characteristics of both plasmid and bacteriophage. The advantage with cosmids is that they carry larger fragments of foreign DNA (35-45 kb) compared to plasmids.

Phagemids:

Phagemids are the combination of plasmid and phage and can function as either plasmid or phage. Since they posses functional origins of replication of both plasmid and phage λ they can be propagated (as plasmid or phage) in appropriate E.coli.

Artificial chromosome Vectors:

Artificial chromosomes are cloning vectors that can accommodate very large pieces of DNA, producing recombinant DNA molecules resembling small chromosomes. Example: Yeast Artificial Chromosome (YAC), Bacterial Artificial Chromosomes (BACs)

Plasmid shuttle Vectors:

The plasmid vectors that are specifically designed to replicate in two or more different host organisms (say in E.coli and yeast) are referred to as shuttle vectors. The origins of replication for two hosts are combined in one plasmid.

Expression vectors:

An expression vector is a cloning vector containing the regulatory sequences (promoter sequence) necessary to allow the transcription and translation of a cloned gene or genes.
Vectors - Types and Characteristics img 6