Prasanna

By going through these CBSE Class 10 Sanskrit Notes Chapter 3 व्यायामः सर्वदा पथ्यः Summary, Notes, word meanings, translation in Hindi, students can recall all the concepts quickly.

Class 10 Sanskrit Chapter 3 व्यायामः सर्वदा पथ्यः Summary Notes

व्यायामः सर्वदा पथ्यः पाठपरिचयः
प्रस्तुत पाठ आयुर्वेद के प्रसिद्ध ग्रन्थ ‘सुश्रुतसंहिता’ के चिकित्सा स्थान में वर्णित 24वें अध्याय से संकलित है। इसमें आचार्य सुश्रुत ने व्यायाम की परिभाषा बताते हुए उससे होने वाले लाभों की चर्चा की है। शरीर में सुगठन, कान्ति, स्फूर्ति, सहिष्णुता, नीरोगता आदि व्यायाम के प्रमुख लाभ हैं।

व्यायामः सर्वदा पथ्यः Summary

पाठसारः
प्रस्तुत पाठ आयुर्वेद के प्रसिद्ध ग्रन्थ ‘सुश्रुतसंहिता’ के चिकित्सा स्थान में वर्णित 24वें अध्याय से संकलित है। इसमें आचार्य सुश्रुत ने व्यायाम का तात्पर्य समझाते हुए उससे होने वाले लाभों की चर्चा की है। शरीर में सुगठन, कान्ति, स्फूर्ति, सहिष्णुता और आरोग्यता आदि व्यायाम के प्रमुख लाभ हैं।

अधिक स्थूलता को दूर करने के लिए व्यायाम से बढ़कर और कोई औषधि नहीं है। व्यायामी से उसके शत्रु भी डरते हैं। व्यायामी मनुष्य से बुढ़ापा भी दूर रहता है। शारीरिक सौष्ठव मनोहर और सुदृढ़ होता है। व्यायामी के पास व्याधियाँ नहीं आतीं। जैसे-गरुड़ के समीप सर्प नहीं आते। आयु रूप और गुणहीन व्यक्ति भी सुदर्शन होता है। व्यायाम से दीघार्यु, आरोग्यता, पाचनशक्ति में वृद्धि प्राप्त होती है। सब ऋतुओं में प्रतिदिन अपना कल्याण चाहने वालों को आधे बल से ही व्यायाम करना चाहिए।

हृदय में स्थित वायु जब मुख में प्रवेश करती है वह ही व्यायाम करते हुए मनुष्य का अर्धबल कहा जाता है। अत: आयु, बल, शरीर, देशकाल और भोजन को देखकर ही व्यायाम करना उचित है। अन्यथा मनुष्य रोगों को। प्राप्त करता है।

व्यायामः सर्वदा पथ्यः Word Meanings Translation in Hindi

1. शरीरायासजननं कर्म व्यायामसंज्ञितम्।
तत्कृत्वा तु सुखं देह विमृद्नीयात् समनततः ॥1॥

शब्दार्थाः
शरीर – शरीर (के)। आयासजननम् – परिश्रम से प्राप्त (उत्पन्न)। व्यायामसंज्ञितम् – व्यायाम नाम वाला। देहम् – देह का। विमृद्नीयात् – मालिश करनी चाहिए। समन्ततः – एक ओर से।

हिंदी अनुवाद
शरीर के परिश्रम का काम व्यायाम नाम वाला होता है। उसे करके देह का सुख प्राप्त होता है। अतः सब तरफ से शरीर की मालिश करनी चाहिए।

सन्धिः-विच्छेदो वा
पदानि = सन्धि / सन्धिविच्छेदं
शरीरायासजननं = शरीर + आयासजननं

प्रकृति-प्रत्ययोः विभाजनम्
पदानि = प्रकृतिः + प्रत्ययः
कृत्वा = कृ + क्त्वा
जननम् = जन + ल्युट्
संज्ञितम् = सम् + ज्ञा + क्त

समासो-विग्रहो वा
पदानि = समासः / विग्रहः – समासनामनि
शरीरायासजननं = शरीरस्य आयासजननम् – षष्ठी तत्पुरुष।
देहस्य सुखम् = देहसुखं – षष्ठी तत्पुरुष।

अव्यय-पद-चयनम् वाक्य प्रयोगश्च
अव्ययाः = अर्थाः – वाक्येषु प्रयोगः
तु = तो – अहं तु वनं गच्छामि।
समन्ततः – सब और / पूरी तरह = अधुना वर्षाकाले धरायाम् समन्ततः जलं अस्ति।

विपर्ययपदानि
पदानि = विपर्ययाः
सुखं = दु:खम्
देहं = अदेहं

पर्यायपदानि
पदानि = पर्यायाः
शरीर = तनु
देह = वपु
आयासः = श्रमः

2. शरीरोपचयः कान्तित्राणां सुविभक्तता।
दीप्ताग्नित्वमनालस्यं स्थिरत्वं लाघवं मजा ॥2॥

शब्दार्थाः
शरीरोपचयः – शरीर की अभिवृद्धि। कान्ति – सुन्दरता। गात्राणाम् – अंगों की। सुविभक्तता – शरीरिक सौन्दर्य। दीप्ताग्नित्वम् – जठराग्नि का प्रकाशित होना (भूख लगना)। स्थिरत्वम् – स्थिरता (शान्ति)। लाघवम् – हल्कापन। मजा – शरीरिक स्वच्छता।

हिंदी अनुवाद
(व्यायाम करने से) शरीर की वृद्धि, शारीरिक अंगों की सुन्दरता, सम्पूर्ण शरीर का सौन्दर्य है। जठराग्नि में प्रकाश (भूख लगना), आलस्य की समाप्ति, स्थिरता, हल्कापन तथा शरीर की स्वच्छता भी व्यायाम से ही होती है।

सन्धिः-विच्छेदो वा
पदानि = सन्धि / सन्धिविच्छेद
शरीरोपचयः = शरीर + उपचयः
दीप्तोग्नित्वमनालस्यं = दीप्ते + ग्नित्वम् + अनालस्यम्
कान्ति + गात्राणाम् = कान्तिर्गात्राणां

प्रकृति-प्रत्ययोः विभाजनम्
पदानि = प्रकृतिः + प्रत्ययः
सुविभक्तता – सुविभक्त + तल्
स्थिरत्वम् = स्थिर + त्व
दीप्तोगिनत्वम् = दीप्तोग्नि + त्व
लाघवम् = लघु + व्यञ्
मृजा – मृज् + टाप्
कान्ति – कम् + क्तिन्

समासो-विग्रहो वा
पदानि – समासः / विग्रहः – समासनामानि
शरीरोपचयः = शरीरस्य उपचयः – षष्ठी तत्पुरुष
अनालस्यम् – न आलस्यम् – नञ् तत्पुरुष

पर्यायपदानि
पदानि = पर्यायाः
कान्ति = सौन्दर्यः
मृजा = स्वच्छीकरणम्
लाघवम् = लघुता
स्थिरत्वम् = शान्तिः
उपचयः = अभिवृद्धि

3. श्रमक्लमपिपासोष्ण-शीतादीनां सहिष्णुता।
आरोग्यं चापि परमं व्यायामादुपजायते ॥3॥

शब्दार्थाः
श्रम – परिश्रम (मेहनत)। क्लम – थकान। पिपासा – प्यास। उष्णशीतादीनाम् – गर्मी तथा ठण्डियों की। सहिष्णुता – सहनशीलता। आरोग्यम् – स्वास्थ्य। परमम् – उत्तम। व्यायामात् – व्यायाम से। उपजायते – उत्पन्न (पैदा) होता है।

हिंदी अनुवाद
शारीरिक परिश्रम, थकान, प्यास, गर्मी और ठण्डियों की सहनशीलता और उत्तम स्वास्थ्य व्यायाम से उत्पन्न (प्राप्त) होते हैं।

सन्धिः-विच्छेदो वा
पदानि – सन्धिः/सन्धिच्छेद
पिपासोष्ण = पिपासा + उष्ण
शीतादीनां = शीत + आदीनां
च + अपि = चापि
व्यायामादुपजायते = व्यायामात् + उपजायते

प्रकृति-प्रत्ययोः विभाजनम्
पदानि = प्रकृतिः + प्रत्ययः
सहिष्णुता = सहिष्णु + तल्।

अव्यय-पद-चयनम् वाक्य प्रयोगश्च
अव्ययाः = अर्थाः = वाक्येषु-प्रयोगः
च = और = व्यायाम् पौष्टिकं भोजनम् च शरीराय आवश्यक अस्ति।
अपि = भी = अहम् अपि व्यायाम करोमि।
परमम् = उत्तम् = व्यायामेन परमं सुखं प्राप्नोति।

पर्यायपदानि
पदानि = पर्यायाः
आरोग्यं = नीरोग्य
परमम् = श्रेष्ठम्
क्लम् = श्रान्त
स्थिरत्वम् = शान्तिः
सहिष्णुता = सहनशीलताः

4. न चास्ति सदृशं तेन किञ्चित्स्थौल्यापकर्षणम्।
न च व्यायामिनं मर्त्यमर्दयन्त्यरयो बलात् ॥4॥

शब्दार्थाः
सदृशम् – समान। तेन – उसके (उससे)। किञ्चित् – कुछ। स्थौल्य – आपर्षणम्- मोटापे को दूर करने वाला। व्यायामिनम् – व्यायाम करने वाले को। मर्त्यम् – व्यक्ति को। अर्दयन्ति – कुचल पाते हैं। अरयः – शत्रु गण। बलात् – बलपूर्वक।

हिंदी अनुवाद
और उसके (व्यायाम के) समान कोई (कुछ) भी मोटापे को दूर (कम) करने वाला नहीं है। और ना ही व्यायाम करने वाले व्यक्ति को बलपूर्वक शत्रु कुचल पाते हैं।

सन्धिः-विच्छेदो वा
पदानि – सन्धि / सन्धिविच्छेद
च + अस्ति = चास्ति
मर्त्यमर्दयन्त्यरयो = मर्त्यम् + अर्दयन्ति + अरयः
किञ्चित्स्थौल्यापकर्षणम् = किञ्चित् + स्थौल्य + अपकर्षणम्

प्रकृति-प्रत्ययोः विभाजनम्
पदानि = प्रकृति + प्रत्ययः
अपकर्षणम् = अप + कृष् + ल्युट्
अर्दन् = अर्ट्स + ल्युट्
व्यायामिनम् = व्यायाम + इव्

अव्यय-पद-चयनम् वाक्य-प्रयोगश्च
अव्ययाः = अर्थः = वाक्येषु प्रयोगः
न = नहीं – लता गीतं न गायति।
च = और = वयम् पठामः क्रीडामः च।

पर्यायपदानि
पदानि = पर्यायाः
सदृशम् – अनुरूपम् / समानरूपम्
अरयः = रिपवः
मर्त्यम् = मरणशीलम्
अर्दयन्ति = अर्दनं कुर्वन्ति / पीडायच्छन्ति।

5. न चैनं सहसाक्रम्य जरा समधिरोहति।
स्थिरीभवति मांसं च व्यायामाभिरतस्य च ॥5॥

शब्दार्थाः
चैनम् (च एनम्) – और इसको। सहसा – अचानक। आक्रम्य – आक्रमण (हमला) करके। जरा – बुढ़ापा। समधिरोहति – आता (दबाता) है। स्थिरीभवति – परिपक्व हो जाता है। मांसम् – मांस। व्यायाम – व्यायाम (में)। अभिरतस्य – लगे रहने वाले का।

हिंदी अनुवाद
और इस (व्यायामशील) व्यक्ति को अचानक बुढ़ापा नहीं आता (दबाता) है। और व्यायाम में तल्लीन (लोग) रहने वाले मनुष्य का मांस परिपक्व होता जाता है।

सन्धिः-विच्छेदो वा
पदानि = सन्धि / सन्धिविच्छेद
च + एनम् – चैनं
व्यायामाभिरतस्य = व्यायाम + अभिरतस्य
सहसाक्रम्य = सहसा + आक्रम्य

प्रकृति-प्रत्ययोः विभाजनम्
पदानि = प्रकृति + प्रत्ययः
आक्रम्य = आ + क्रम् + ल्युट्
स्थिरी = स्थिर + ङीप
समाधिरोहति = सम् + अधि+ रुह् + धञ्

विपयर्यपदानि
पदानि = विपर्ययाः
जरा = यौवनं
अधिरोहति = अवरोहति
स्थिर = अस्थिर

पर्यायपदानि
पदानि = पर्यायाः
जरा = वार्धक्यम्
आक्रम्य = आक्रमणं कृत्वा।
अभिरतस्य = संलग्नस्य।

6. व्यायामस्विन्नगात्रस्य पद्भ्यामुवर्तितस्य च।
व्याधयो नोपसर्पन्ति वैनतेयमिवोरगाः
वयोरूपगुणीनमपि कुर्यात्सुदर्शनम् ॥6॥

शब्दार्थाः
व्यायाम – व्यायाम के कारण। उरगाः – साँप। स्विन्नगात्रस्य – पसीने से लथपथ शरीर वाले के। वयः – आयु (से)। पद्भ्याम् – दोनो पैरों से। रूप – सुन्दरता (से)। उद्वर्तितस्य – ऊपर उठने वाले के। गुणैः – गुणों से। व्याधयः – बीमारियाँ। हीनम् अपि – हीन को भी। उपसर्पन्ति – पास जाती हैं। सुदर्शनम् – सुन्दर। वैनतेयम् – गरुण के (को)। कुर्यात् – करता है। इव – समान।

हिंदी अनुवाद
व्यायाम के कारण पसीने से लथपथ शरीर वाले के और दोनों पैरों से ऊपर उठने वाले व्यायाम करने वाले के पास रोग वैसे ही नहीं आते हैं जैसे गरुड़ के पास साँप। व्यायाम से आयु, रूप तथा गुणों से हीन व्यक्ति भी सुन्दर दिखाई देने लगता है।

सन्धिः-विच्छेदो वा
पदानि = सन्धिं / सन्धिविच्छेद
नोपसर्पन्ति = न + उपसर्पन्ति
वैनतेयमिवोरगाः = वैनतेयम् + इव + उरगाः
वयः + रूप = वयोरूप
गुणैीनमपि = गुणैः + हीनम् + अपि
कुर्यात्सुदर्शनम् = कुर्यात् + सुदर्शनम्

समासो-विग्रहो वा
पदानि = समासः / विग्रहः – समासनामनि
वयोरूपगुणैीनम् = वयसा च रूपेण च गुणैः च हीनम् – तत्पुरुषः
सुदर्शनम् = सुष्ठुरूदर्शनम् – कर्मधारय

प्रकृति-प्रत्ययोः विभाजनम्
पदानि = प्रकृतिः + प्रत्ययः
उपसर्पः = उप + सृप् + धञ्
उद्वर्तितस्य = उत् + वृत् + क्त

पर्यायपदानि
पदानि = पर्यायाः
वैनतेयाः = गरुड़ाः
उरगः = सर्पः

7. व्यायाम कुर्वतो नित्यं विरुद्धमपि भोजनम्।
विदग्धमविदग्धं वा निर्दोष परिपच्यते ।।7।।

शब्दार्थाः
व्यायामम् – व्यायाम को। कुर्वतः – करते हुए का। नित्यम् – प्रतिदिन। विरुद्धमपि – अनुपयोगी भी। भोजनम् – भोजन। विदग्धम् – भली प्रकार से पका हुआ। अविदग्धम् – भली प्रकार से न पका हुआ। निर्दोषम् – बिना कष्ट के। परिपच्यते – पच जाता है।

हिंदी अनुवाद
प्रतिदिन व्यायाम करते हुए व्यक्ति का विरुद्ध (अनुपयोगी), भली प्रकार, से पका हुआ अथवा न पका हुआ भोजन भी बिना कष्ट के पच जाता है।

सन्धिः-विच्छेदो वा
पदानि = सन्धिं/सन्धिविच्छेद
विदग्धमविदग्धं = विदग्धम् + अविदग्ध
विरुद्धमपि = विरुद्धम् + अपि

प्रकृति-प्रत्ययोः विभाजनम्
पदानि = प्रकृति + प्रत्ययः
कुर्वत् = कृ + शतृ
विदग्ध = वि + दह् + क्त
विरुद्ध = वि + रुह् + क्त

समासो-विग्रहो वा
पदानि = समासः / विग्रहः – समासनामानि
अविदग्धम् = न विदग्धम् – नञ् तत्पुरुष
निर्दोषं = दोषे न रहितम् – तृतीया तत्पुरुष

पर्यायपदानि
पदानि = पर्यायाः
नित्यम् = प्रतिदिनम्
परिपच्यते – जीर्यते
विरुद्धम् = अनुपयुक्तम्
विदग्धम् – सुपक्वम्

8. व्यायामो हि सदा पथ्यो बलिनां स्निग्धभोजिनाम्।
स च शीते वसन्ते च तेषां पथ्यतमः स्मृतः ॥8॥

शब्दार्थाः
हि – निश्चय से। सदा – हमेशा। पथ्यः – लाभदायक है। बलिनाम् – बलवानों का। स्निग्धभोजिनाम् – चिकनाई युक्त भोजन खाने वालों का। शीते – शीतकाल में। वसन्ते – वसन्त ऋतु में। तेषाम् – उनका (उनके लिए)। पथ्यतमः – बहुत ही लाभदायक। स्मृतः – कहा गया है।

हिंदी अनुवाद
निश्चय से व्यायाम सदा ही बलशालियों का और चिकनाई युक्त भोजन रखने वालों की दवा है। और वह शीतकाल में और वसन्त ऋतु में उसके लिए अतीव लाभदायक कहा गया है।

समासो-विग्रहो वा
पदानि = समासः / विग्रहः – समासनामानि
स्निग्धभोजिनाम् = स्निधं भुनक्ते यः सः तेषाम् – बहुव्रीहि
शीते वसन्ते च = शीत वसन्तयोः – द्वन्द्व

प्रकृति-प्रत्ययोः विभाजनम्
पदानि – प्रकृति + प्रत्ययः
पथ्य = पथ् + यत्
बलिनाम् = बल + इन्
पथ्यतमः = पथ्य + तमप्
स्मृतः – स्मृ + क्त

पर्यायपदानि
पदानि = पर्यायाः
पथ्य = लाभदायक:
शीते = शीतले शिशिर ऋतौ

9. सर्वेष्वतुष्वहरहः पुम्भिरात्महितैषिभिः।
बलस्यार्धेन कर्त्तव्यो व्यायामो हन्त्यतोऽन्यथा ॥9॥

शब्दार्थाः
सर्वेषु – सभी। ऋतुषु – ऋतुओं में । अहरहः – प्रतिदिन। पुम्भिः – पुरुषों के द्वारा। आत्महितैषिभि – अपना (आत्मा का) हित चाहने वालों के द्वारा। बलस्य – बल का। अर्धेन – आधे भाग से। कर्तव्यः – करना चाहिए। हन्तयत: – रहित (कम) हो जाता है (हानिकारक)। अन्यथा – नहीं तो।

हिंदी अनुवाद
आत्मा का (अपना) हित चाहने वाले पुरुषों के द्वारा सभी ऋतुओं में प्रतिदिन आधे बल से व्यायाम करना चाहिए। नहीं तो (अन्यथा) व्यायाम हानिकारक हो जाता है।

सन्धिः-विच्छेदो वा
पदानि = सन्धिं / सन्धिविच्छेद
सर्वेष्वतुष्वहरहः = सर्वेषु + ऋतुषु + अहरहः
पुम्भिरात्महितैषिभिः = पुम्भिः + आत्महितैषिभिः
बलस्यार्धन = बलस्य + अर्धन
हन्त्यताऽन्यथा = हन्त्यतः + अन्यथा

समासो-विग्रहो वा
पदानि = समासः/विग्रहः – समास नामानि
आत्महितैषिभिः = आत्मनः हितैषिभिः – षष्ठी तत्पुरुष
आत्महितैषिभिः = आत्मनः हितं इच्छति यैः तैः – बहुव्रीहि
बलस्यार्धेन = बलार्धन – षष्ठी तत्पुरुष
सर्वेष्वृतुषु = सर्वर्तुषु – षष्ठी तत्पुरुष

प्रकृति-प्रत्ययोः विभाजनम्
पदानि = प्रकृतिः + प्रत्ययः
कर्तव्यो – कृ + तव्यत्।

पर्यायपदानि
पदानि = पर्यायाः
पुम्भिः = पुरुषैः
अहरहः = प्रतिदिनम्
अर्धन = अर्धभागेन

10. हृदिस्थानस्थितो वायुर्यदा वक्त्रं प्रपद्यते।
व्यायाम कुर्वतो जन्तोस्तबलार्धस्य लक्षणम् ॥10॥

शब्दार्थाः
हृदिस्थानस्थितः – हृदय देश (स्थान) में स्थित। वायुः – हवा। वक्त्रम्-मुँह को। प्रपद्यतेः – पहुँचती है। कुर्वतः – करते हुए के। जन्तोः – जीव (व्यक्ति) के। तद् – वह। बलार्धस्य – आधे बल का। लक्षणम् – लक्षण होता है।

हिंदी अनुवाद
जब हृदय स्थान में स्थित वायु (हवा) मुँह तक पहुंचती है। व्यायाम को करते हुए व्यक्ति के वह आधे बल का लक्षण होता है।

सन्धिः-विच्छेदो वा
पदानि = सन्धिं / सन्धिविच्छेद
वायुर्यदा = वायुः + यदा
जन्तोस्तद् = जन्तोः + तद्
बलार्धस्य = बल + अर्धस्य

समासो-विग्रहो वा
पदानि – समासः / विग्रहः – समासनामानि
हृदिस्थानस्थितः = हृदस्थितः – सप्तमी तत्पुरुष
बलार्धस्य = बलस्य अर्धस्य – षष्ठी तत्पुरुष

प्रकृति-प्रत्ययोः विभाजनम्
पदानि = प्रकृति + प्रत्ययः
कुर्वतः = कृ + क्त
स्थितः = स्था + क्त

पर्यायपदानि
पदानि = पर्यायाः
वक्त्रं = मुखम्
जन्तोः = नरस्य
वायु = पवनः

11. वयोबलशरीराणि देशकालाशनानि च।
समीक्ष्य कुर्यात् व्यायाममन्यथा रोगमाप्नुयात् ॥11॥

शब्दार्थाः
वयः – आयु। बलशरीराणि – बल और शरीरों को। देश – स्थान। काल – समय। अशनानिः – भोजन को। समीक्ष्यदेखभाल करके। कुर्यात् – करना चाहिए। अन्यथा – नहीं तो (अन्यथा)। आप्नुयात् – प्राप्त करे। रोगम् – रोग को (बीमारी को)।

हिंदी अनुवाद
आयु, बल, शरीर, देश (स्थान), समय और भोजन को देखकर ही व्यायाम को करना चाहिए अन्यथा (नहीं तो) रोग प्राप्त करेगा (रोगी हो जाएगा)।

सन्धिः-विच्छेदो वा
पदानि = सन्धिं / सन्धिविच्छेद
वयोबलशरीराणि = वयः + बलशरीराणि
देशकालाशनानि = देशकाल + अशनानि
व्यायाममन्यथा = व्यायामम् + अन्यथा
रोगमाप्नुयात् = रोगम् + आप्नुयात्

समासो-विग्रहो वा
पदानि = समासः/विग्रहः – समासनामानि
वयोबलशरीराणि = वयः च बलं च शरीरं च – द्वन्द्व समास
देशकालाशनानि = देशः च कालः च अश्नम् च – द्वन्द्व समास

प्रकृति-प्रत्ययोः विभाजनम्
पदानि = प्रकृतिः + प्रत्ययः
समीक्ष्यः = सम् + ईक्ष + ल्यप्
रोगः = रुज् + धञ्

पर्यायपदानि
पदानि = पर्यायाः
वयः – आयु
कालः = समय:
समीक्ष्य – सम्यग्दृष्ट्वा
आप्नुयात् = प्राप्नुयात्
अशनानि = आहारा: / भोजनानि

By going through these CBSE Class 11 Maths Notes Chapter 13 Limits and Derivatives Class 11 Notes, students can recall all the concepts quickly.

Limits and Derivatives Notes Class 11 Maths Chapter 13

Left Hand Limit: The \(\lim _{x \rightarrow a^{-}}\)f(x) is the expected value f(x) at x = a, given the values of fix) near x to the left of a. This value is called the left hand limit of f(x) at a.

Right Hand Limit : The \(\lim _{x \rightarrow a^{+}}\)f(x) is the expected value of f(x) at x – a, given the values of fix) near x to the right of a. ‘ ‘his value is called the right hand limit of f(x) at a.

Limit of a Function: If the right and left hand limits coincide, the common value of the limit of f(x) as x → a is called the limit of a function. It is denoted by \(\lim _{x \rightarrow a}\)f(x).

Algebra of Limits:
(i) Limit of sum of two functions is sum of the limits of the functions, i.e.,
\(\lim _{x \rightarrow a}\) [(x)+g(x)] = \(\lim _{x \rightarrow a}\)f(x) + \(\lim _{x \rightarrow a}\) g(x).

(ii) Limit of difference of two functions is difference of the limits of the functions, i.e.,
\(\lim _{x \rightarrow a}\) [(x)-g(x)] = \(\lim _{x \rightarrow a}\)f(x) – \(\lim _{x \rightarrow a}\) g(x).

(iii) Limit of product of two functions is product of the limits
of the functions i.e.,
\(\lim _{x \rightarrow a}\) [(x)+g(x)] . \(\lim _{x \rightarrow a}\)f(x) . \(\lim _{x \rightarrow a}\) g(x).

(iv) Limit of quotient of two functions is quotient of the limits of the functions (whenever the denominator is non-zero i.e..
\(\lim _{c \rightarrow a} \frac{f(x)}{g(x)}=\frac{\lim _{x \rightarrow a} f(x)}{\lim _{x \rightarrow a} g(x)}\)

(v) \(\lim _{x \rightarrow a}\) (c.f)(x) = c\(\lim _{x \rightarrow a}\)f(x)

Limit of Polynomial:
Let f(x) = a₀ + a₁x + a + a₂x² + … + a_nxⁿ be a polynomial function.
Let \(\lim _{x \rightarrow a}\) x^k = a^k.
\(\lim _{x \rightarrow a}\) f(x) = [a₀ + a₁x + a + a₂x² + … + a_nxⁿ]
= a₀ + a₁\(\lim _{x \rightarrow a}\)x + a + a₂\(\lim _{x \rightarrow a}\)x² + … + a_n\(\lim _{x \rightarrow a}\)xⁿ
= a₀ + x₁a + a₂a² + … + a_naⁿ
= f(a).

Limit of Rational Function : A function f is said to be a rational function, if f(x) = \(\frac{g(x)}{h(x)}\), where g(x) and h(x) are polynomials h(x) ≠ 0

However, ifg(a) = 0 and h(a) = 0, i.e., this is of the form 0/0 then factor(s),x-a of g(x) and h(x) are determined and then cancelled out.
Let g(x) = (x-a)p(x)
h(x) = (x-a)q(x)

(ii) For any positive integer n,
\(\lim _{x \rightarrow a} \frac{x^{n}-a^{n}}{x-a}\) = na^n-1

Theorems:
(i) Let f and g be two real valued functions with the same domain such that f(x) ≤ g(x) for allx in the domain of definition. For some a, if both \(\lim _{x \rightarrow a}\)f(x) and \(\lim _{x \rightarrow a} g(x) exist, then
[latex]\lim _{x \rightarrow a}f(x) ≤ [latex]\lim _{x \rightarrow a}\)g(x)

(ii) Sandwich Theorem : Let f, g and h be real functions
such that f(x) ≤ g(x) ≤ h(x) for all x in the common domain of
definition. For some real number a, if \(\lim _{x \rightarrow a}\)g(x) f(x) = Z, \(\lim _{x \rightarrow a}\)g(x) = h(x) = l, then lim g(x) = l.

Limit of Trigonometric Functions :
(i) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{\sin x}{x}\) = 1
(ii) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{1-\cos x}{x}\) = 0

Derivative of f(x) at x = a : Suppose f is a real valued of function and a is a point in its domain of definition. The derivative of f at x = a is defined by
\(\lim _{h \rightarrow 0} \frac{f(a+h)-f(a)}{h}\)
provided this limit exists. It is denoted by f'(a).

Derivative of fix) : Suppose f is a real valued function, the function defined by \(\lim _{h \rightarrow 0} \frac{f(x+h)-f(x)}{h}\) wherever the limit exists is defined to be the derivative of/‘and is denoted by fix). Thus,

f ‘(x) = \(\lim _{h \rightarrow 0} \frac{f(x+h)-f(x)}{h}\)

Algebra of Derivative of Functions:
(i) Derivative of sum of two functions is sum of the derivatives of functions:
\(\frac{d}{d x}\)[f(x) + g(x)] = [\(\frac{d}{d x}\)f(x) + \(\frac{d}{d x}\)g(x)]
or (u + v)’ = u’ + v’.

iii) Derivative of difference of two functions is the difference of the derivatives of the functions :
\(\frac{d}{d x}\)[f(x) – g(x)] = [\(\frac{d}{d x}\)f(x) – \(\frac{d}{d x}\)g(x)]
or (u + v)’ = u’ + v’.

(iii) Derivative of product of two functions is given by the product rule, i.e.,
or (u .v)’ = u’v + uv’.

(iv) Derivative of quotient of two functions is given by quotient rule (whenever the denominator is non-zero).

(v) Derivative of λf(x)
\(\frac{d}{d x}\)[λf(x)] = λ \(\frac{d y}{d x}\)f(x)
or (λu)’ = λu’

Some Derivatives:
(i) \(\frac{d}{d x}\)xⁿ = nxn-1
(ii) \(\frac{d}{d x}\)(ax + b)ⁿ = na(ax + b)^n-1
(iii) If f(x) = a₀xⁿ + a₁x^n-1 + a₂x^n-2 + … a_m
then na₀x^n-1 + (n-1)a₁x^n-2 + (n-2)a₂x^n-3+ …….. +a_n-1
(iv) \(\frac{d}{d x}\) (sin x) = cos x.
(v) \(\frac{d}{d x}\) (cos x) = – sin x.
(vi) \(\frac{d}{d x}\) (tan x) = sec² x.
(vii) \(\frac{d}{d x}\) (cosec x) = – cosec x cot x.
(viii) \(\frac{d}{d x}\) (sec x) = sec x tan x.
(ix) \(\frac{d}{d x}\) (cot x) = cosec² x

By going through these CBSE Class 10 Sanskrit Notes Chapter 2 बुद्धिर्बलवती सदा Summary, Notes, word meanings, translation in Hindi, students can recall all the concepts quickly.

Class 10 Sanskrit Chapter 2 बुद्धिर्बलवती सदा Summary Notes

बुद्धिर्बलवती सदा पाठपरिचयः
प्रस्तुत पाठ शुकसप्ततिः नामक प्रसिद्ध कथाग्रन्थ से सम्पादित कर लिया गया है। इसमें अपने दो छोटे-छोटे पुत्रों के साथ जंगल के रास्ते से पिता के घर जा रही बुद्धिमती नामक नारी के बुद्धिकौशल को दिखाया गया है जो सामने आए हुए शेर को डरा कर भगा देती है। इस कथाग्रन्थ में नीतिनिपुण शुक और सारिका की कहानियों के द्वारा अप्रत्यक्ष रूप से सद्वृत्ति का विकास कराया गया है।

बुद्धिर्बलवती सदा Summary

पाठसारः
प्रस्तुत पाठ ‘शुकसप्ततिः’ नामक प्रसिद्ध कथाग्रन्थ से सम्पादित किया गया है। ‘शुकसप्ततिः’ के लेखक और काल के विषय में आज भी भ्रान्ति बनी हुई है। शुकसप्तति अत्यन्त सरल और मनोरंजक कथासंग्रह है। प्रस्तुत कहानी में अपने दो पुत्रों के साथ जंगल के रास्ते से पिता के घर जा रही बुद्धिमती नामक नारी के बुद्धिकौशल को दिखाया गया है जो अपनी चातुर्य से सामने आए बाघ को भी डरा कर भगा देती है।

बुद्धिमती बाघ को समक्ष देख अपने पुत्रों को डाँटने का नाटक करती हुई कहती है कि झगड़ा मत करो। आज एक ही बाघ को बाँटकर खा लो फिर दूसरा देखते हैं। यह सुन ‘यह व्याघ्रमारी है’ ऐसा मानकर बाघ डरकर भांग जाता है। भयभीत बाघ को देखकर शृगाल बाघ का उपहास उड़ाता हुआ कहता है कि मुझे अपने गले में बाँधकर चलो जहाँ वह धूर्ता है। शृगाल के साथ पुनः आते बाघ को देखकर बुद्धिमती अपनी प्रत्युत्पन्नमति से शृगाल को ही आक्षेप लगाती हुई कहती है कि तुमने तीन बाघ देने के लिए कहा था। आज एक ही बाघ क्यों लाए हो?

यह सुनते ही शृगाल सहित बाघ भाग जाता है। इस प्रकार अपने बुद्धिबल से वह अपनी और अपने पुत्रों की प्राणरक्षा करती है।

बुद्धिर्बलवती सदा Word Meanings Translation in Hindi

1. अस्ति देउलाख्यो ग्रामः। तत्र राजसिंहः नाम राजपुत्रः वसति स्म। एकदा केनापि आवश्यककार्येण तस्य भार्या बुद्धिमती पुत्रद्वयोपेता पितुर्गृहं प्रति चलिता। मार्गे गहनकानने सा एकं व्याघ्रं ददर्श। सा व्याघ्रमागच्छन्तं दृष्ट्वा धाष्ात् पुत्रौ चपेटया प्रहृत्य जगाद-“कथमेकैकशो व्याघ्रभक्षणाय कलहं कुरुथः? अयमेकस्तावद्विभज्य भुज्यताम्। पश्चाद् अन्यो द्वितीयः कश्चिल्लक्ष्यते।”

शब्दार्थाः
ग्रामः – गाँव। राजपुत्र: – राजा का पुत्र। भार्या – पत्नी। उपेता – साथ (युक्त)। मार्गे – रास्ते में। कानने – जंगल में। ददर्श – देखा। प्रहृत्य – मारकर। लक्ष्यते – ढूँढा जाएगा/देखा जाएगा। धाष्ात् – ढिठाई से। चपेटया – थप्पड़ से। जगाद – कहा। भक्षणाय – खाने के लिए। कलहम् – झगड़ा। कुरुथ: – (तुम दो) कर हरो हो। अयम् – यह। विभज्य – बाँट कर के। भुज्यताम् – खाना चाहिए। पश्चाद् – बाद में। द्वितीय – दूसरा।

हिंदी अनुवाद
देउल नाम का गाँव था। वहाँ राजसिंह नाम का राजपुत्र रहता था। एक बार किसी जरूरी काम से उसकी पत्नी बुद्धिमती दोनों पुत्रों के साथ पिता के घर की तरफ चली गई। रास्ते में घने जंगल में उसने एक बाघ को देखा। बाघ को आता हुआ देखकर उसने धृष्टता से दोनों पुत्रों को एक-एक थप्पड़ मार कर कहा-“एक ही बाघ को खाने के लिए तुम दोनों क्यों झगड़ा कर रहे हो? इस एक (बाघ) को ही बाँटकर खा लो। बाद में अन्य दूसरा कोई ढूँढा जाएगा।”

सन्धिः-विच्छेदो वा
पदानि = सन्धि / सन्धिविच्छेद
देउलाख्यो – देउल + आख्यः
केनापि – केन + अपि
पुत्रद्वयोपेता = पुत्रद्वय + उपेता
पितुः + गृहम् = पितुर्गृहम्
व्याघ्रम् + आगच्छन्तम् – व्याघ्रमागच्छन्तम्
कथमेकैकशो – कथम् + एक + एकशः
अयमेकस्तावद्विभिज्य = अयम + एक: + तावत् + विभज्य
कश्चिल्लक्ष्यते = कः + चित् + लक्ष्यते / कश्चित् + लक्ष्यते

समासो-विग्रहो वा
पदानि = समासः / विग्रहः
आवश्यककार्येण = आवश्यकेन कार्येण
गहनकानने = गहने कानने
राज्ञः पुत्रः = राजपुत्रः
पुत्रद्वयोपेता = पुत्रद्वयेन उपेता

प्रकृति-प्रत्ययोः विभाजनम्
पदानि – प्रकृतिः + प्रत्ययः
चलिता – चल् + क्त
प्रहत्य – प्र + ह् + ल्यप्
आगच्छन्तम् = आ + गम् + शतृ
विभज्य = वि + भज् + ल्यप्
दृष्ट्वा – दृश् + क्त्वा
बुद्धिमती = बुद्धिमत् + डीप
भार्या = भार्य + टाप्

कारकाः उपपद विभक्तयश्च
बुद्धिमती पितुर्गृहं प्रति चालिता।
अत्र प्रति कारणेन गृहम् शब्दे द्वितीया वि० अस्ति।

अव्यय-पद-चयनम् वाक्य प्रयोगश्च
अव्ययाः – वाक्येषु प्रयोगः
प्रति – सा भार्या पितर्गहम् प्रति चलिता।
एकदा = एकदा अतीव वर्षा अभवत्।
तावत् + यावत् त्वम् आगमिष्यसि तावत् अहम् गमिष्यामि।
तत्र – तत्र राजसिंह: नाम राजपुत्रः आसीत्।

पर्यायपदानि
पदानि = पर्यायाः
भार्या = पत्नी, दारा
भक्षणाय – खादनाय
पुत्रद्वयोपेता = पुत्रद्वयेन सहिता
भुज्यताम् = भक्ष्यताम्
उपेता = युक्ता
पश्चाद् – अनन्तरम्
दृष्ट्वा – अवलोक्य
प्रहृत्य = हत्वा
ददर्श = अपश्यत्/दृष्टवान्
कलहम् = विवादम्
चपेटया = करप्रहारेण
विभज्य = विभक्तं कृत्वा
जगाद – अकथयत्
लक्ष्यते = अन्विष्यते / द्रक्ष्यते
वनम् = काननम्

विपर्ययपदानि
पदानि = विपर्ययाः
आवश्यकम् = अनावश्यकम्
कलहम् = स्नेहम्
आगच्छन्तम् = गच्छन्तम्
चलिता = स्थिता
धाष्ात् = विनयात्
एकदा = बहुवारम्
भक्षणाय – पानाय
पश्चाद् = पूर्वम्

कर्ता-क्रिया-मेलनम्
कर्ता = क्रिया
राजासिंह = वसति स्म
सा = जगाद (अकथयत्)
बुद्धिमती – चलिता
युवाम् = कुरुथ:
सा = ददर्श

विशेषण-विशेष्य मेलनम्
भार्या = बुद्धिमती
एकं = व्याघ्र
अन्यः = द्वितीयः

2. इति श्रुत्वा व्याघ्रमारी काचिदियमिति मत्वा व्याघ्रो भयाकुलचित्तो नष्टः।
निजबुद्ध्या विमुक्ता सा भयाद् व्याघ्रस्य भामिनी।
अन्योऽपि बुद्धिमाँल्लोके मुच्यते महतो भयात्॥
भयाकुलं व्याघ्रं दृष्ट्वा कश्चित् धूर्तः शृगालः हसन्नाह-“भवान् कुतः भयात् पलायितः?”
व्याघ्रः- गच्छ, गच्छ जम्बुक! त्वमपि किञ्चिद् गूढप्रदेशम्। यतो व्याघ्रमारीति या शास्त्रे श्रूयते तयाहं हन्तुमारब्धः परं गृहीतकरजीवितो नष्टः शीघ्रं तदग्रतः।
शृगालः-व्याघ्र! त्वया महत्कौतुकम् आवेदितं यन्मानुषादपि बिभेषि?
व्याघ्रः-प्रत्यक्षमेव मया सात्मपुत्रावेकैकशो मामत्तुं कलहायमानौ चपेटया प्रहरन्ती दृष्टा।

शब्दार्थाः
श्रुत्वा – सुनकर। मत्वा – मानकर, समझकर। नष्ट: – भाग गया। भामिनी – रूपवती स्त्री। विमुक्ता – छोड़ी गई। मुच्यते – छोड़ी जाती है। महतो – बहुत ज्यादा। भयात् – डर से। दृष्ट्वा – देखकर। कश्चित् – कोई। हसन् – हँसते हुए। आह – बोला। कुतः – कहाँ से। पलायित: – भाग रहे हो। श्रूयते – सुना जाता है। हन्तुम् – मारने के लिए। कौतुकम् – आश्चर्य। मानुषाद – मनुष्य से भी। बिभेषि – करते हो। दृष्टा – देखी गई। माम् – मुझे। अतुम् – खाने के लिए। कलहामानौ – झगड़ा करते हुए (दो)। चपेटयाथप्पड़ से। प्रहरन्ती – प्रहार करती हुई।

हिंदी अनुवाद
यह सुनकर यह कोई व्याघ्र (बाघ को) मारने वाली है, ऐसा समझकर वह बाघ डर से व्याकुल होकर वहाँ से भाग गया। वह स्त्री अपनी बुद्धि द्वारा व्याघ्र (बाघ) से छूट (बच) गई। अन्य बुद्धिमान भी (इसी तरह) अपनी बुद्धि के बल से महान भय से छुटकारा पा जाते हैं।

डर से व्याकुल बाघ को देखकर कोई धूर्त सियार हँसते हुए बोला-“आप कहाँ से डरकर भाग रहे हो?”

बाघ– “जाओ. जाओ सियार! तुम भी किसी गुप्त प्रदेश में छिप जाओ, क्योंकि हमने जिस व्याघ्रमारी के संबंध में बातें शास्त्रों में सुनी हैं उसी ने मुझे मारने का प्रयास किया, परन्तु अपने प्राण हथेली पर रखकर मैं उसके आगे से भाग गया।”

सियार- “बाघ! तुमने बहुत आश्चर्यजनक बात बताई कि तुम मनुष्यों से भी डरते हो?”

बाघ-“मेरे सामने ही (उसके) दोनों पुत्र मुझे अकेले-अकेले खाने के लिए झगड़ा कर रहे थे और उसने दोनों को एक-एक चाँटा मारती हुई देखी गई।

सन्धिः-विच्छेदो वा
पदानि = सन्धिं / सन्धिविच्छेद
भयाकुलचित्तो = भय + आकुल + चित्तः
बुद्धिमॉल्लोके – बुद्धिमान् + लोके
कश्चित् = कः + चित्
त्वमपि = त्वम् + अपि
व्याघ्रमारीति – व्याघ्रमारी + इति
हन्तुम् + आरब्ध = हन्तुमारब्धः
यन्मानुषादपि – यत् + मानुषात् + अपि
सात्मपुत्रावेकैकशो = सा + आत्मपुत्रौ + एक + एकशः
काचिदियमिति = काचित् + इयम् + इति
अन्योऽपि = अन्यः + अपि
भयाकुलम् = भय + आकुलम्
हसन्नाह = हसन् + आह
किच्चिद् = किम् + चित्
तयाहम् = तया + अहम्
तदग्रतः = तत् + अग्रतः
प्रत्यक्षमेव = प्रत्यक्षम् + एव
माम् + अत्तुम् = मामत्तुं

समासो-विग्रहो वा
पदानि = समासः/विग्रहः
निजबुद्ध्या = निजया बुद्ध्या
गूढम् प्रदेशम् = गूढप्रदेशम्

प्रकृति-प्रत्ययोः विभाजनम्
पदानि – प्रकृतिः + प्रत्ययः
श्रुत्वा = श्रु + क्ता
मत्वा – मन् + क्त्वा
नष्ट: – नश् + क्त
विमुक्ता – वि + मुच् + क्त
दृष्ट्वा – दृश् + क्त्वा
हसन् – हस् + शतृ (पुल्लिंग)
हन्तुम् – हन् + तुमुन्
आरब्धः = आ + रम् + क्त
नष्टः = नश् + क्त
प्रहरन्ती (स्त्रीलिंग) = प्र + ह् + शतृ
दृष्टा = दृश् + क्त (टाप्) (स्त्रीलिंग)
कलहायमानौ = कलह + शानच्
धूर्त = धूर् + क्त

अव्यय-पद-चयनम् वाक्य-प्रयोगश्च
अव्ययाः = वाक्येषु प्रयोगः
इति = इति श्रुत्वा सा अवदत्।
कश्चित् = कश्चित् धूर्तः शृगालः अवदत्।
किञ्चिद् = त्वम् अपि किञ्चित् गूढप्रदेशम् गच्छ।
अपि = व्याघ्रः मानुषादपित विभेति।

पर्यायपदानि
पदानि = पर्यायाः
श्रुत्वा = आकर्ण्य
मत्वा – अवगत्य
नष्टः = पलायित:
बुद्ध्या – मतया
भामिनी = रूपवती स्त्री
धूर्त = चालाक
गूढप्रदेशम् = गुप्तप्रदेशम्
अग्रतः = समक्षः
अतुम् = खादितुम, भक्षयितुम्
कलहायमानौ = विवादमानौ
लोके = संसारे
प्रहरन्ती = मारयन्ती
दृष्टवा = अवलोक्य
गच्छ = याहि
शृगालः = जम्बुक:

विपर्ययपदानि
पदानि = विपर्ययाः
पदानि = विपर्ययाः
श्रुत्वा = उक्त्वा
प्रत्यक्षम् = परोक्षम्
गच्छ = अगच्छ
विमुक्ता = गृहीत्वा
हसन् = रुदम्
धूतः = विनम्रः
माम् = त्वाम्

कर्ता-क्रिया-मेलनम्
कर्ता = क्रिया
व्याघ्र = नष्टः
भवान् = पलायितः
शृगालः = आह (अवदत्)
त्वम् = गच्छ

विशेषण-विशेष्य-मेलनम्
धूर्तः – शृगालः
इयम् = व्याघ्रमारी
व्याघ्रः = व्याघ्रमारी
व्याघ्रः = भयाकुलः

3. जम्बुक: – स्वामिन्! यत्रास्ते सा धूर्ता तत्र गम्यताम्। व्याघ्र! तव पुनः तत्र गतस्य सा सम्मुखमपीक्षते यदि, तर्हि त्वया अहं हन्तव्य इति।
व्याघ्रः – शृगाल! यदि त्वं मां मुक्त्वा यासि सदा वेलाप्यवेला स्यात्।
जम्बुक:- यदि एवं तर्हि मां निजगले बद्ध्वा चल सत्वरम्। स व्याघ्रः तथा कृत्वा काननं ययौ। शृगालेन सहितं
पुनरायान्तं व्याघ्र दूरात् दृष्ट्वा बुद्धिमती चिन्तितवती-जम्बुककृतोत्साहान् व्याघ्रात् कथं मुच्यताम्? परं प्रत्युत्पन्नमतिः सा जम्बुकमाक्षिपन्त्यङ्गल्या तर्जयन्त्युवाच-
रे रे धूर्त त्वया दत्तं मह्यं व्याघ्रत्रयं पुरा।
विश्वास्याद्यैकमानीय कथं यासि वदाधुना।।
इत्युक्त्वा धाविता तूर्णं व्याघ्रमारी भयङ्करा।
व्याघ्रोऽपि सहसा नष्टः गलबद्धशृगालकः॥
एवं प्रकारेण बुद्धिमती व्याघ्रजाद् भयात् पुनरपि मुक्ताऽभवत्। अत एवं उच्यते-
बुद्धिर्बलवती तन्वि सर्वकार्येषु सर्वदा।।

शब्दार्थाः
धूर्ता – धूर्त स्त्री। गम्यताम् – जाना चाहिए। आस्ते – है। सम्मुखम् – सामने। ईक्षते – दिखाई देता है। हन्तव्यः – मारना चाहिए। गतस्य – गए हुए के। मुक्त्वा – छोड़कर। यासि – जाते हो। वेला – समय। स्यात् – होनी चाहिए। बद्ध्वा – बाँधकर। सत्वरम्जल्दी। ययौ – दोनो चले गए। आयान्त – आए हुए को। परं – परन्तु। मुच्यताम् – छुड़ाया जाए। आक्षिपन्ती – झिड़कती हुई, भर्त्सना करती हुई, आक्षेप करती हुई। तर्जयन्ती – धमकाती हुई, डाँटती हुई। विश्वास्य – विश्वास दिलाकर। अधना – अब। वद – बोलो। भयङ्करा – डराती हुई। सहसा – अचानक। नष्ट: – भाग गया। उच्यते – कहा जाता है। गलबद्ध शृगालकः – गले में बँधे हुए शृगाल वाला। बलवती – बलवान। सर्वकार्येषु – सब कामों में। सर्वदा – हमेशा।

हिंदी अनुवाद
सियार- स्वामी. जहाँ वह धूर्त औरत है वहाँ चलिए। हे बाघ! फिर वहाँ जाने पर वह सामने यदि स्थित रहती है तो तुम्हारे द्वारा मार दिए जाने योग्य हूँ।
बाघ-सियार! यदि तुम मुझे छोड़कर भाग जाओगे तो समय कुसमय में बदल जाएगा।
सियार-यदि ऐसा है तो मुझे अपने गले से बाँधकर जल्दी चलो।
वह बाघ वैसा ही करके जंगल की तरफ चल दिया। सियार के साथ बाघ को फिर से आते हुए दूर से देखकर बुद्धिमती ने सोचा-‘सियार के द्वारा उत्साहित बाघ से कैसे छूटकारा पाया जाए?’ परन्तु जल्दी से सोचने वाली उस स्त्री ने सियार को धमकाते हुए कहा-
“अरे धूर्त! तूने मुझे पहले तीन बाघ दिए थे, आज विश्वास दिलाकर भी तू एक को ही लेकर क्यों आया, अब बता।” ऐसा कहकर वह भय उत्पन्न करने वाली, व्याघ्र को मारने वाली जल्दी से दौड़ गई, अचानक व्याघ्र भी गले में बँधे हुए शृगाल को लेकर भागने लगा।
इस प्रकार से बुद्धिमती बाघ के भय से फिर से मुक्त हो गई। इसीलिए कहा जाता है-
“हमेशा हर कामों में बुद्धि ही बलवान होती है।”

सन्धिः-विच्छेदो वा
पदानि = सन्धि / सन्धिविच्छेद
यत्रास्ते = यत्र + आस्ते
सम्मुखमपीक्षते = सम्मुखम् + अपि + ईक्षते
वेलाप्यवेला = वेला + अपि + अवेला
पुनरायान्तं = पुनः + आयान्तं
जम्बुककृतोत्साहाद् = जम्बुक + कृतः + उत्साहाद्
प्रत्युत्पन्नमतिः = प्रति + उत्पन्न + मतिः
जम्बुकमाक्षिपन्त्यङ्गल्या = जम्बुकम् + आक्षिप्ती + अंगुल्या
तर्जयन्त्युवाच = तर्जयन्ती + उवाच
इत्युक्त्वा = इति + उक्त्वा
विश्वास्याद्यैकमानीय = विश्वास्य + अद्य + एकम् + आनीय
व्याघ्रः + अपि = व्याघ्रोऽपि
पुनः + अपि – पुनरपि
मुक्ताऽभवत् = मुक्ता + अभवत्
बुद्धिर्बलवती = बुद्धिः + बलवती

समासो-विग्रहो वा
पदानि = समासः / विग्रहः
गलबद्ध शृगालकः = गलबद्ध: शृगालः यस्य सः।
भयाकुलचित्तः = भयेन आकुल: चित्तम् यस्य सः
प्रत्युत्पन्नमतिः = प्रत्युत्पन्ना मतिः यस्य सः।
भयङ्करा = भयं करोति इति या सा
जम्बुककृतोत्साहाद् = जम्बुककृतोत्साहः तस्मात्
व्याघ्रमारयति इति = व्याघ्रमारी
पुत्रद्वयेन उपेता = पुत्रद्वयोपेता
गृहीतकरजीवितः = गृहीतं करे जीवितं येन सः

प्रकृति-प्रत्ययोः विभाजनम्
पदानि = प्रकृतिः + प्रत्ययः
हन्तव्यः = हन् + तव्यत्
चिन्तितवती = चिन्त् + क्तवतु
मुक्त्वा = मुच् + क्त्वा
दत्तम् = दा + क्त
बद्ध्वा = बध् + क्त्वा
आनीय = आ + नी + ल्यप्
दृष्ट्वा = दृश् + क्त्वा
युक्त्वा = वच् + क्त्वा
बुद्धिमती = बुद्धिमत् + ङीप्

कारकाः उपपद-विभक्तयश्च
व्याघ्रः शृगालेन सहितं पुनः अगच्छत्।
-‘सह’ कारणेन तृतीया वि० अस्ति।

अव्यय-पद-चयनम् वाक्य-प्रयोगश्च
अव्ययाः = वाक्येषु प्रयोगः
यत्र-तत्र = यत्रास्ते सा धूर्ता तत्र गम्यताम्।
यदि-तर्हि = यदि सा आगमिष्यति तर्हि अहम् गमिष्यामि।
तथा = (वैसा) सः व्याघ्रः तथा कृत्वा वनम् गच्छति।
कथम् = (कैसे) एतत् कथम् भविष्यति?
इति = इत्युक्त्वा सा धाविता।
अपि = व्याघ्रोऽपि सहसा जलायितः।
पुनः = सा बुद्धिमती व्याघ्रजाद् भयात् पुनरपि मुक्ताऽभवत्।
एव = ईश्वरः सर्वत्र एव अस्ति।
अतः = अत एव उच्यते-बुद्धिर्यस्य बलं तस्य।

पर्यायपदानि
पदानि = पर्यायाः
आस्ते = अस्ति
सम्मुखम् = समक्षम्
ईक्षते = दृश्यते
यासि = गच्छसि
सत्वरम् = शीघ्रम्
काननम् = वनम्
ययौ = गतवान्
आयान्तं = आगछन्तम्
दृष्ट्वा = अवलोक्य
उवाच = अकथयत्
दत्तम् – अयच्छत्
अधुना = सम्प्रति, इदानीम्
पुरा = प्राचीनकाले, पूर्वम्
उच्यते = कथ्यते
नष्टः = पलायितः
ईक्षते = पश्यति
वेला = समयः
आक्षिपन्ती = आक्षेपं कुर्वन्ती
जम्बुक = शृगालः
विश्वास्य – समाश्वस्य
भयंकरा = भयोत्पादिका
जगाद = अकथयत्
गले – कण्ठे
तर्जयन्ती = तर्जनं कुर्वन्ती
तूर्णम् = शीघ्रम्
मुच्यते = मुक्तो भवति
ददर्श = दृष्टवान्

विपर्ययपदानि
पदानि = विपर्ययाः
आस्ति = आसीत्
दत्तम् = अदत्तम्
यासि – आयासि
काननम् = नगरम्
सम्मुखम् = परोक्षम्
पुरा = अधुना
सत्वरम् = विलम्बम्
आयान्तम् = यान्तम्
दृष्ट्वा = अदृष्ट्वा
वेला = अवेला
बद्ध्वा = मुक्त्वा
चल = तिष्ठ

कर्ता-क्रिया-मेलनम्
त्वम् = यासि
सा = उवाच
सः = ययौं
व्याघ्रमारी = धाविता
बुद्धिमती = चिन्तितवती

विशेषण-विशेष्य-मेलनम्
सा = धूर्ता
भयङकरा = धाविता
स: = व्याघ्रः
व्याघ्रमारी = धाविता
प्रत्युत्पन्नमतिः = सा

Here we are providing Class 11 Biology Important Extra Questions and Answers Chapter 10 Cell Cycle and Cell Division. Important Questions for Class 11 Biology are the best resource for students which helps in Class 11 board exams.

Class 11 Biology Chapter 10 Important Extra Questions Cell Cycle and Cell Division

Cell Cycle and Cell Division Important Extra Questions Very Short Answer Type

Question 1.
Who first described meiosis?
Answer:
Strasburger,

Question 2.
What is a genome?
Answer:
It is a full set of DNA instructions or a single set of chromosomes in a cell.

Question 3.
What is meant by the non-disjunction of chromosomes?
Answer:
Non-disjunction means failure in the separation of homologous chromosomes during anaphase.

Question 4.
Why is mitosis an equational division?
Answer:
Mitosis is an equational division because the daughter cells get the same number of chromosomes from the parent.

Question 5.
What is crossing over?
Answer:
The exchange of segments of chromatids of homologous chromosomes during meiosis is called crossing over.

Question 6.
Why is meiosis a reductional division?
Answer:
Meiosis is a reductional division because it reduces the number of chromosomes from diploid number to haploid number in the daughter cells.

Question 7.
What are the two successive divisions in meiosis?
Answer:
The first division is reductional followed by the second equational di¬vision.

Question 8.
Name the two phases of the cell cycle of a somatic cell.
Answer:

1. Interphase and
2. M-phase or mitotic phase

Question 9.
During which part of interphase active synthesis of RNA and proteins take place.
Answer:
G. phase.

Question 10.
What amount of DNA is present in the cell during the G₂ phase?
Answer:
Double the amount of DNA present in the original diploid cell.

Question 11.
What is a kinetochore?
Answer:
A part of the chromosome for the attachment of chromosomal fibers.

Question 12.
Define Eumitosis.
Answer:
Chromosomes are attached to the spindle by their centromere and this type of mitosis is called Eumitosis.

Question 13.
Who gave the term mitosis?
Answer:
W. Flemming.

Question 14.
How many mitotic divisions will be required to produce 128 daughter cells from a single cell?
Answer:
127.

Question 15.
What is the Gj phase of the interphase?
Answer:
It is the first period of growth of the neatly formed undivided cells, during which the cell synthesizes a lot of RNA and proteins.

Cell Cycle and Cell Division Important Extra Questions Short Answer Type

Question 1.
Define cell cycles.
Answer:
The cell cycle is the sequence of events that occur between the formation of a cell and its division into daughter cells.

Question 2.
What do you understand by homologous chromosomes?
Answer:
Homologous chromosomes are pairs of chromosomes that have similar characteristics. They show pairing during meiosis. One chromosome in each pair is inherited from the father and the other one from the mother.

Question 3.
Why is mitosis an equational division?
Answer:
Mitosis is an equational division because the daughter cells have the same number of chromosomes and an equal amount of cytoplasm.

Question 4.
Why is meiosis necessary in sexually reproducing organisms?
Answer:
Meiosis is necessary for sexually reproducing organisms because

1. It maintains the number of chromosomes constant in generation as meiosis is reductional division.
2. It causes variations among the progeny because crossing over takes place during meiosis. This variation is important for evolution.

Question 5.
What is the importance of mitosis?
Answer:
Mitosis is important because

1. It maintains genetic stability through generations.
2. It helps in the growth of multicellular organisms.
3. Many plants and animals multiply by mitosis i.e., asexual repro-duction to regenerate the whole organism.
4. It helps to regenerate lost parts of an animal’s body.
5. It helps in the regeneration of new cells in place of dead and worn-out cells.

Question 6.
What are homologous chromosomes? What happens to homologs during meiosis?
Answer:
Each diploid nucleus has pairs of similar chromosomes called homologous chromosomes. The two homologous chromosomes each derived from one parent during sexual reproduction come together and form pairs during the zygonema of meiosis I. Individuals of a pair are similar in length and in the position of their centromere.

Question 7.
What is the significance of meiosis?
Answer:
Significance of meiosis:

1. Sexual reproduction: Maintains a number of chromosomes constant. Characteristic of a species from generation to generation.
2. Genetic variation: Through crossing over, it produces variations of genetic characters of the progeny essential for evolution.

Question 8.
What do you mean by cell reproduction?
Answer:
Cell reproduction: Reproduction is an essential phenomenon in the continuity of life. New cells arise by the division of the pre-existing cells. It was proposed by Rudolf Virchow.

Reproduction is of two types:

1. sexual and
2. asexual reproduction.

The growth and development of the living being are dependent on the division of cells. The single-celled zygotes by means of cell division develop into an adult having a large number of cells.

Question 9.
What is P-oxidation?
Answer:
Fats are broken down into glycerol and fatty acids during digestion. Glycerol enters the glycolytic pathway at the triose phosphate stage. Fatty acids undergo β oxidation by which two-carbon fragments of acetyl A are split off at a time from the fatty acid chain so that the long fatty acid molecule is shortened by two carbon-carbon atoms at a time. This ultimately results in incomplete oxidation of fatty acids.

Question 10.
Distinguish between Anaphase of mitosis and Anaphase of meiosis I.
Answer:

Question 11.
Distinguish between combustion and respiration
Answer:

Question 12.
Distinguish between mitosis and meiosis.
Answer:

Cell Cycle and Cell Division Important Extra Questions Long Answer Type

Question 1.
Describe the changes that take place during the prophase and metaphase of mitosis.
Answer:
Following changes take place during prophase

1. Chromosomes become short and thick and sister chromatids are held at the centromere.
2. Nucleus and nuclear envelope disappear.
3. In animal cells, centrioles move to opposite poles.
4. Chromosomes begin to move towards the equatorial plane.

Following changes take place in metaphase:

• Chromosomes lie on the equatorial plate.
• Chromatids become attached by spindle fibers.
• Maximum condensation of chromosomes takes place.

Question 2.
Explain the main steps in aerobic glycolysis.
Answer:
Glycolysis is the breakdown of glucose to pyruvic acid, which includes the following:
(a) Phosphorylation: Transfer of phosphate from ATP to glucose to form glucose – 6 phosphate. One molecule of ATP is consumed enzyme, hexokinase is present.

(b) Isomerisation: There is internal molecular rearrangement to form fructose 6 phosphates. The enzyme is hexose phosphate isomerase.

(c) Second phosphorylation: The fructose – 6-phosphate undergoes phosphorylation to form fructose 1,6 diphosphate. One molecule of ATP is consumed. The enzyme is phosphofructokinase.

(d) Triose phosphates are 3-phosphoglyceraldehyde (PGAL) and dihydroxyacetone phosphate (DHAP). The enzyme phosphorize isomerase maintains the two isomers in equilibrium.

(e) Phosphorylation and oxidative dehydrogenation: PGAL under¬goes simultaneous phosphorylation and oxidative dehydrogenation to form 1,3 diphosphoglyceric acid.

(f) ATP generation: 1,3 diphosphoglyceric acid transfers its phosphate with a high energy bond to ADP to form ATP and 3-phosphoric acid. One molecule of ATP is produced from one triose molecule.

One enzyme is phosphoglyceric kinase Glucose

Question 3.
How cytokinesis is different in an animal and a plant cell?
Answer:
Cytokinesis in plant and animal cells: The separation of daughter nuclei and cytokinesis or cell cleavage maybe two different processes. The first visible changes consist of an appearance of dense material around the microtubules at the equator of the spindle at either mid or late phase then although spindle the fibre tends to disorganize and disappear during telophase, they usually persist and may even increase in number at the equator, frequently intermingled with a row of vesicles and the dense material.

The entire structure is called the midbody. Simultaneously there is a depression on the cell surface a kind of constriction that deepens gradually until reaching the midbody with the completion of the furrowing, the separation of cells is concluded.

The phragmoplast begins to form in the mid anaphase of plant cells. Under the electron microscope, it is possible to observe that the vesicles are of dense material applied together to their surface. The vesicles are derived from Golgi complexes which are found in the regions adjacent to phrag¬moplast which migrate to the equatorial region to be clustered around the microtubules.

Although phragmoplast is initially found as a ring on the periphery of the cell, with time it grows centripetally by the addition of microtubules and partition until it extends across the entire equatorial plane. The vesicles increase in size and just until the two cells are separated by a fairly continuous plasma membrane.

All this time the phragmoplast has been transformed into, cell plate. Thin cytoplasmic connection is plasmoids- data transverse the cell plate and remain in place for communication between the adjacent daughter cells.

The formation of the cell plate also leads to the synthesis of the cell wall. The Golgi-vesicles in phragmoplast is already filled with secretory material consisting mainly of the pectin. The fusion of vesicles results in the combining of the pectin in the extracellular space between the two daughter cells thereby forming the main body of the periphery cell wall.

By going through these CBSE Class 11 Maths Notes Chapter 12 Introduction to three Dimensional Geometry Class 11 Notes, students can recall all the concepts quickly.

Introduction to three Dimensional Geometry Notes Class 11 Maths Chapter 12

Co-ordinates of a Point: The co-ordinates of a point are the distances from the origin of the feet of the perpendiculars from the point on the respective co-ordinate axes.

Distance Formula : The distance between the points (x₁ y₁, z₁) and (x₂, y₂, z₂) is given by \(\sqrt{\left(x_{2}-x_{1}\right)^{2}+\left(y_{2}-y_{1}\right)^{2}+\left(z_{2}-z_{1}\right)^{2}}\). The distance of the point (x, y, z) from the origin is given by \(\sqrt{x^{2}+y^{2}+z^{2}}\)

Section Formulae: .
(i) Section formula for internal division :
If P(x₁ y₁, z₁) and Q(x₂, y₂, z₂) are two points. Let R be a point on the line segment P and Q such that it divides the join of P and Q internally in the ratio m₁ : m₂.

Then, the co-ordinates of R are

(ii) Section formula for external division :
If P(x₁ y₁, z₁) and Q(x₂, y₂, z₂) are two points and let R be a
point on PQ produced dividing it
externally in the ratio m₁ : m₂(m₁ ≠ m₂). Then, the co-ordinates of Rare

Mid-Point : The mid-point of the line segment joining (x₁ y₁, z₁) and (x₂ y₂, z₂) is \(\left(\frac{x_{1}+x_{2}}{2}, \frac{y_{1}+y_{2}}{2}, \frac{z_{1}+z_{2}}{2}\right)\)

Centroid : Centroid of the triangle whose vertices are (x₁ y₁, z₁), (x₂ y₂, z₂) and (x₃ y₃, z₃) is