Prasanna

We have given detailed NCERT Solutions for Class 10 Sanskrit Grammar Book सरलवाक्यानां संस्कृतभाषायाम् अनुवाद: Questions and Answers come in handy for quickly completing your homework.

Sanskrit Vyakaran Class 10 Solutions सरलवाक्यानां संस्कृतभाषायाम् अनुवाद:

आवश्यकं निर्देशम्

1. सबसे पहले वाक्यों को पढ़कर कर्ता व क्रिया की पहचान करनी चाहिए।
2. विशेषण व विशेष्य को एक ही लिंग, विभक्ति तथा वचन में लिखना चाहिए।
3. अव्ययों का प्रयोग भी यथास्थान करना चाहिए।
4. कारक-चिह्नों के अनुसार ही विभक्तियों तथा नियमानुसार उपपद विभक्तियों का प्रयोग करना चाहिए।
5. यदि संभव हो तो यथास्थान सन्धि युक्त तथा समास युक्त शब्दों का भी प्रयोग करना अच्छा रहेगा।

कुछ वाक्यों का उदाहरणार्थ अनुवाद-

1. वे सब देवालय को गए।
They all went to the temple.
उत्तराणि:
ते सर्वे देवालयम् अगच्छन्।

2. देव सदैव उपकार करते हैं।
God always does good.
उत्तराणि:
देवाः सदैव उपकारं कुर्वन्ति।

3. राम रावण का युद्ध असत्य पर सत्य की विजय था।
The war of Ram and Ravans was a victory of truth over evils.
उत्तराणि:
रामरावणयोः युद्धः असत्ये सत्यस्यविजयः आसीत्।

4. परिश्रमी छात्र ही सफलता प्राप्त करते हैं।
Only industrious students achieve success.
उत्तराणि:
परिश्रमिणः छात्राः एव सफलता प्राप्नुवन्ति।

5. ईश्वर सदा कर्मशीलों के साथ होते हैं।
God helps those who are hard. working/laborioius.
उत्तराणि:
ईश्वरः सदा कर्मशीलैः सह भवन्ति।

6. तुम यहाँ क्यों आए हो?
Why did you come here?
उत्तराणि:
त्वम् अत्र कथम् आगच्छ:?

7. श्रेष्ठ अध्यापक सदा छात्रों का हित करते हैं।
Senior teachers always do good to students.
उत्तराणि:
श्रेष्ठाः अध्यापकाः सदा छात्राणां हितं कुर्वन्ति।

8. मोहन अब कहाँ जाएगा?
Where will go now, Mohan?
उत्तराणि:
मोहन:अधुना कुत्र गामिष्यति?

9. कर्ण दुर्योधन का मित्र था।
Karana was Duryodhans friend.
उत्तराणि:
कर्णः दुर्योधनस्य मित्रम् आसीत्।

10. श्रीकृष्ण ने अर्जुन को गीता का ज्ञान दिया था।
Sri Krishna gave Arjuna lesson in the Geeta.
उत्तराणि:
श्रीकृष्णः अर्जुनाय गीतायाः ज्ञानम् अगच्छत्।

Here we are providing Class 12 Maths Important Extra Questions and Answers Chapter 10 Vectors. Class 12 Maths Important Questions are the best resource for students which helps in Class 12 board exams.

Class 12 Maths Chapter 10 Important Extra Questions Vectors

Vectors Important Extra Questions Very Short Answer Type

Question 1.
Classify the following measures as scalar and vector quantities:
(i) 40°
(ii) 50 watt
(iii) 10gm/cm³
(iv) 20 m/sec towards north
(v) 5 seconds. (N.C.E.R.T.)
Solution:
(i) Angle-scalar
(ii) Power-scalar
(iii) Density-scalar
(iv) Velocity-vector
(v) Time-scalar.

Question 2.
In the figure, which of the vectors are:
(i) Collinear
(ii) Equal
(iii) Co-initial. (N.C.E.R.T.)

Solution:
(i) \(\vec{a}, \vec{c}\) and \(\vec{a}\) are collinear vectors.
(ii) \(\vec{a}\) and \(\vec{c}\) are equal vectors.
(iii) \(\vec{b}\), \(\vec{c}\) and \(\vec{d}\) are co-initial vectors.

Question 3.
Find the sum of the vectors:
\(\vec{a}\) = \(\hat{i}-2 \hat{j}+\hat{k}\), \(\vec{a}\) = \(-2 \hat{i}+4 \vec{j}+5 \hat{k}\) and \(\vec{c}\) = \(\hat{i}-6 \hat{j}-7 \hat{k}\). (C.B.S.E. 2012)
Solution:
Sum of the vectors = \(\hat{a}+\hat{b}+\hat{c}\)

Question 4.
Find the vector joining the points P (2,3,0) and Q (-1, – 2, – 4) directed from P to Q. (N.C.E.R.T.)
Solution:
Since the vector is directed from P to Q,
∴ P is the initial point and Q is the terminal point.
∴ Reqd. vector = \(\overrightarrow{\mathrm{PQ}}\)

Question 5.
If \(\vec{a}=x \hat{i}+2 \hat{j}-z \hat{k}\) and \(\vec{b}=3 \hat{i}-y \hat{j}+\hat{k}\) are two equal vectors, then write the value of x + y + z. (C.B.S.E. 2013)
Solution:
Here
\(\vec{a}=\vec{b} \Rightarrow x \hat{i}+2 \hat{j}-z \hat{k}=3 \hat{i}-y \hat{j}+\hat{k}\)
Comparing,A: = 3,2 = -y i.e.y = -2,~z= 1 i.e. z = -1.
Hence, x + y + z = 3 – 2 – 1 = 0.

Question 6.
Find the unit vector in the direction of the sum of the vectors:
\(\vec{a}=2 \hat{i}-\hat{j}+2 \hat{k}\) and \(\vec{b}=-\hat{i}+\hat{j}+3 \hat{k}\) (N.C.E.R.T.)
Solution:

Question 7.
Find the value of ‘p’ for which the vectors : \(3 \hat{i}+2 \hat{j}+9 \hat{k}\) and \(\hat{i}-2 p \hat{j}+3 \hat{k}\) are parallel. (A.I.C.B.S.E. 2014)
Solution:
The given vectors \(3 \hat{i}+2 \hat{j}+9 \hat{k}\) and \(\hat{i}-2 p \hat{j}+3 \hat{k}\) are parallel
If \(\frac{3}{1}=\frac{2}{-2 p}=\frac{9}{3}\) if 3 = \(\frac{1}{-p}\) = 3
if p = \(-\frac{1}{3}\)

Question 8.
If \(\vec{a}\) and \(\vec{b}\) are perpendicular vectors, \(|\vec{a}+\vec{b}|\) = 13 and \(|\vec{a}|\) =5, find the value of \(|\vec{b}|\) (A.I.C.B.S.E. 2014)
Solution:

[∵ \(\vec{a}\) and \(\vec{b}\) are perpendicular ⇒ \(\vec{a}\) \(\vec{b}\) = 0 ]

⇒ \(|\vec{b}|^{2}\) = 169 – 25 = 144.
Hence, \(|\vec{b}|\) = 12.

Question 9.
Find the magnitude of each of the two vectors \(\vec{a}\) and \(\vec{b}\) , having the same magnitude such that the angle between them is 60° and their scalar product is \(\frac { 9 }{ 2 }\) (C.B.S.E. 2018)
Solution:
By the question, \(|\vec{a}|=|\vec{b}|\) …(1)
Now \(\vec{a} \cdot \vec{b}=|\vec{a}||\vec{b}|\) cos θ
⇒ \(\frac { 9 }{ 2 }\) = \(|\vec{a}||\vec{a}|\) cos 60° [Using (1)]
⇒ \(\frac{9}{2}=|\vec{a}|^{2}\left(\frac{1}{2}\right)\)
⇒ \(|\vec{a}|^{2}\) = 9.
Hence, \(|\vec{a}|=|\vec{b}|\) = 3.

Question 10.
Find the area of the parallelogram whose diagonals are represented by the vectors: \(\vec{a}=2 \hat{i}-3 \hat{j}+4 \hat{k}\) and \(\vec{b}=2 \hat{i}-\hat{j}+2 \hat{k}\) (C.B.S.E. Sample Paper 2018-19)
Solution:

= \(\hat{i}\)(-6 + 4) – \(\hat{j}\)(4 – 8) + \(\hat{k}\)( – 2 + 6)
= – 2\(\hat{i}\) + 4\(\hat{j}\) + 4\(\hat{k}\).
∴ \(|\vec{a} \times \vec{b}|=\sqrt{4+16+16}=\sqrt{36}\)= 6.
∴ Area of the parallelogram = \(\frac{1}{2}|\vec{a} \times \vec{b}|\)
= \(\frac{1}{2}\) (6) = 3 sq. units.

Question 11.
Find the angle between the vectors: \(\vec{a}=\hat{i}+\hat{j}-\hat{k}\) and \(\vec{b}=\hat{i}-\hat{j}+\hat{k}\) (C.B.S.E. Sample Paper 2018-19)
Solution:
We have:\(\vec{a}=\hat{i}+\hat{j}-\hat{k}\) and \(\vec{b}=\hat{i}-\hat{j}+\hat{k}\)
If ‘θ’ be the angle between \(\vec{a}\) and \(\vec{b}\)

Question 12.
Find \(\vec{a} \cdot(\vec{b} \times \vec{c})\), if : \(\vec{a}=2 \hat{i}+\hat{j}+3 \hat{k}, \vec{b}=-\hat{i}+2 \hat{j}+\hat{k}\), and \(\vec{c}=3 \hat{i}+\hat{j}+2 \hat{k}\) (A.I.C.B.S.E. 2014)
Solution:
We have:

= 2 (4 – 1) – (1) (-2 – 3) + 3 (-1 – 6)
= 6 + 5-21 = 11 – 21 = -10.

Vectors Important Extra Questions Short Answer Type

Question 1.
If θ is the angle between two vectors:
\(\hat{i}-2 \hat{j}+3 \hat{k}\) and \(3 \hat{i}-2 \hat{j}+\hat{k}\) ,find sinθ.   (C.B.S.E. 2018)
Solution:

Question 2.
X and Y are two points with position vectors \(\overrightarrow{3 a}+\vec{b}\) and \(\vec{a}-3 \vec{b}\) respectively. Write the po-sition vector of a point Z which divides the line segment XY in the ratio 2:1 externally. (C.B.S.E. Outside Delhi 2019)
Solution:
Position vector of
A = \(\frac{2(\vec{a}-3 \vec{b})-(3 \vec{a}+\vec{b})}{2-1}\) = \(-\vec{a}-7 \vec{b}\)

Question 3.
Find the unit vector perpendicular to both \(\overrightarrow{a}\) and \(\overrightarrow{b}\), where:
\(\vec{a}=4 \hat{i}-\hat{j}+8 \hat{k}\) and \(\vec{b}=-\hat{j}+\hat{k}\)
(C.B.S.E. 2019 C)
Solution:

Hence, the unit vector perpendicular to both \(\vec{a}\) and \(\vec{b}\)

Question 4.
If \(\vec{a}=2 \hat{i}+2 \hat{j}+\hat{k}\) , \(\vec{b}=-\hat{i}+{2} \hat{j}+\hat{k}\) and \(\vec{c}=3 \hat{i}+\hat{j}\) are such that \(\vec{a}+\lambda \vec{b}\) is perpendicular to \(\vec{c}\), then find the value of λ . (C.B.S.E. 2019 C)
Solution:
We have:
a = \(\vec{a}=2 \hat{i}+2 \hat{j}+\hat{k}\) and \(\vec{b}=-\hat{i}+{2} \hat{j}+\hat{k}\)
∴ \(\vec{a}+\lambda \vec{b}=(2 \hat{i}+2 \hat{j}+3 \hat{k})+\lambda(-\hat{i}+2 \hat{j}+\hat{k})\)
= (2 – λ)\(\hat{i}\)+(2 + 2λ)\(\hat{j}\) + (3+λ)\(\hat{k}\).
Now, (\(\vec{a}+\lambda \vec{b}\)) is perpendicular to c ,
∴ \((\vec{a}+\lambda \vec{b}) \cdot \vec{c}=0\)
⇒ ((2 – λ) \(\hat{i}\) + (2 + 2λ)\(\hat{j}\) + (3 + λ\(\hat{k}\)). (3\(\hat{i}\) + \(\hat{j}\)) = 0
⇒ (2 – λ)(3) + (2 + 2λ) (1) + (3 + λ)(0) = 0
⇒ 6 – 3λ + 2 + 2λ = 0
⇒ -λ, + 8 =0.
Hence, λ,=8.

Question 5.
Let \(\vec{a}=\hat{i}+2 \hat{j}-3 \hat{k}\) and \(\vec{b}=3 \hat{i}-\hat{j}+2 \hat{k}\) be two vectors. Show that the vectors (\(\vec{a}+\vec{b}\)) and
(\(\vec{a}-\vec{b}\)) are perpendicular to each other. (C.B.S.E. Outside Delhi 2019)
Solution:
Here, \(\vec{a}+\vec{b}\) = (\(\hat{i}\) + 2\(\hat{j}\) – 3\(\hat{k}\)) + (3\(\hat{i}\) – \(\hat{j}\) + 2\(\hat{k}\))
= 4\(\hat{i}\) + \(\hat{j}\) –\(\hat{k}\)
and \(\vec{a}-\vec{b}\) = (\(\hat{i}\) + 2\(\hat{j}\) – 3\(\hat{k}\)) – (3\(\hat{i}\) – j + 2k)
= -2\(\hat{i}\) + 3\(\hat{j}\) – 5\(\hat{k}\).
Now
\(\vec{a}+\vec{b}\) . \(\vec{a}-\vec{b}\) = (4\(\hat{i}\) + \(\hat{j}\) – \(\hat{k}\))- (-2\(\hat{i}\) + 3 \(\hat{j}\) – 5\(\hat{k}\))
= (4) (- 2) + (1) (3)+(-1) (- 5)
= – 8 + 3 + 5 = 0.
Hence \(\vec{a}+\vec{b}\) is perpendicular to \(\vec{a}-\vec{b}\).

Question 6.
If the sum of two unit vectors is a unit vector, prove that the magnitude of their difference
is √3 . (C.B.S.E. 2019)
Solution:

By the question,
\(|\overrightarrow{\mathrm{AB}}|=|\overrightarrow{\mathbf{B C}}|=|\overrightarrow{\mathrm{AC}}|=1\)
⇒ ΔABC is equilateral, each of its angles be¬ing 60°
⇒ ∠DAB = 2 x 60° = 120° and ∠ADB = 30°.
By Sine Formula,
\(\frac{\mathrm{DB}}{\sin \angle \mathrm{DAB}}=\frac{\mathrm{AB}}{\sin \angle \mathrm{ADB}}\)

Question 7.
If \(\vec{a}+\vec{b}+\vec{c}=\overrightarrow{0}\) and \(|\vec{a}|\) = 3, \(|\vec{b}|\) = 5 and \(|\vec{a}|\) = 7, then find the value of \(\overrightarrow{a} \cdot \overrightarrow{b}+\overrightarrow{b} \cdot \overrightarrow{c}+\overrightarrow{c} \cdot \overrightarrow{a}\)
(C.B.S.E. Sample Paper 2019-20)
Solution:

Question 8.
Find \(|\vec{a}-\vec{b}|\), if two vectors a and b are such that \(|\vec{a}|\) = 2,\(|\vec{b}|\) = 3 and \(\vec{a} \cdot \vec{b}\) = 4. (N.C.E.R.T.)
Solution:

Question 9.
Find the work done by the force \(\overrightarrow{\mathbf{F}}=2 \hat{i}+\hat{j}+\hat{k}\) acting on a particle, if the particle is displaced from the point with position vector \(2 \hat{i}+\hat{j}+2 \hat{k}\) to the point with position vector \(3 \hat{i}+4 \hat{j}+5 \hat{k}\)
Solution:
Here F = 2 \(\hat{i} \)+ \(\hat{j} \) + \(\hat{k} \)
and d = (3 \(\hat{i} \) + 4\(\hat{j} \) + 5k) – (2 \(\hat{i} \) + 2\(\hat{j} \) + 2\(\hat{k} \) )
– \(\hat{i} \) +2\(\hat{j} \) + 3\(\hat{k} \) .
∴ Work done = \(\overrightarrow{\mathrm{F}} \cdot \vec{d}\)
= (2 \(\hat{i} \) + \(\hat{j} \) + \(\hat{k} \) ). ( \(\hat{i} \) + 2\(\hat{j} \) + 3\(\hat{k} \) )
= (2) (1) + (1) (2) + (1) (3)
= 2 + 2 + 3
= 7 units.

Question 10.
Find ‘λ’ if
(2\(\hat{i} \) + 6\(\hat{j} \) + 14\(\hat{k} \)) x (\(\hat{i} \) – λ\(\hat{j} \) + 7\(\hat{k} \)) = 0. (A.I.C.B.S.E. 2010)
Solution:
We have:
(2\(\hat{i}\) + 6\(\hat{j}\) + 14\(\hat{k}\)) x (\(\hat{i}\) – λ\(\hat{j}\) + 7\(\hat{k} \)) = 0
⇒ \(\hat{i} \) (42 + 14λ) – \(\hat{j}\)(14-14) + \(\hat{k}\) (-2λ – 6) = 0
⇒ 14\(\hat{i} \)(λ + 3)-2(λ + 3) ifc = o
= λ+3 = 0.
Hence, λ = -3.

Question 11.
If \(\vec{a}\) and \(\vec{b}\) are two vectors such that \(|\vec{a} \cdot \vec{b}|\)
=\(|\vec{a} \times \vec{b}|\), then what is the angle between \(\vec{a}\) and b ? (A.I.C.B.S.E. 2010)
Solution:
We have \(|\vec{a} \cdot \vec{b}|=|\vec{a} \times \vec{b}|\)
⇒ \(|\vec{a}||\vec{b}| \cos \theta=|\vec{a}||\vec{b}| \sin \theta\)
⇒ cos θ = sin θ ⇒ tan θ = 1 ⇒ θ = 45°.
Hence, the angle between \(\vec{a}\) and \(\vec{a}\) = 45°.

Question 12.
If \(\vec{a}=2 \hat{i}+3 \hat{j}+\hat{k}\), b = \(\vec{b}=\hat{i}-2 \hat{j}+\hat{k}\) and \(\vec{c}=-3 \hat{i}+\hat{j}+2 \hat{k}\) ,find \([\vec{a} \vec{b} \vec{c}]\).   (C.B.S.E. 2019)
Solution:
We have : \(\vec{a}\) = 2\(\hat{i}\) + 3\(\hat{j}\) + \(\hat{k}\), \(\vec{b}\) = \(\hat{i}\) – 2\(\hat{j}\) + \(\hat{k}\) and \(\vec{c}\) = – 3\(\hat{i}\) + \(\hat{j}\) + 2\(\hat{k}\)
∴ \([\vec{a} \vec{b} \vec{c}]=\left|\begin{array}{rrr}
2 & 3 & 1 \\
1 & -2 & 1 \\
-3 & 1 & 2
\end{array}\right|\)
= 2 (-4-1)-3(2 + 3)+ 1.(1 -6)
= 2(-5)-3(5)+ 1(-5)
= -10-15-5 = -30.

Question 13.
For three non-zero vectors \(\vec{a}\), \(\vec{b}\) and \(\vec{c}\), prove that \([\vec{a}-\vec{b}, \vec{b}-\vec{c}, \vec{c}-\vec{a}]\) = 0. (C.B.S.E. 2019)
Solution:

Vectors Important Extra Questions Long Answer Type

Question 1.
Let \(\vec{a}=4 \hat{i}+5 \hat{j}-\hat{k}\) and \(\vec{b}=\hat{i}-4 \hat{j}+5 \hat{k}\) and \(\vec{c}=3 \hat{i}+\hat{j}-\hat{k}\). Find a vector \(\vec{a}\) which is perpendicular to both \(\vec{c}\) and \(\vec{b}\) and
\(\vec{d} \cdot \vec{a}\) =21. (C.B.S.E. 2018)
Solution:
Wehave: \(\vec{a}\) = 4\(\hat{i}\) + 5\(\hat{j}\) – \(\hat{k}\)
\(\vec{b}\) = \(\hat{i}\) – 4\(\hat{j}\) + 5\(\hat{k}\) and
\(\vec{c}\) = 3\(\hat{i}\) + \(\hat{j}\) – \(\hat{k}\)
Let \(\vec{d}\) = x\(\hat{i}\) + y\(\hat{j}\) + z\(\hat{k}\)

since \(\vec{d}\) is perpendicular to both \(\vec{c}\) and \(\vec{b}\)
\(\vec{d} \cdot \vec{c}\) = 0 and \(\vec{d} \cdot \vec{b}\) = 0
⇒ (x\(\hat{i}\) + y\(\hat{j}\) + z\(\hat{k}\)) . (3\(\hat{i}\) + \(\hat{j}\) – \(\hat{k}\)) = 0

and (x\(\hat{i}\) + y\(\hat{j}\) + z\(\hat{k}\)) . (\(\hat{i}\) -4\(\hat{j}\)+5\(\hat{j}\)) = 0
⇒ 3x + y-z = 0 …(1)
and x-4y + 5z = 0 …(2)
Also, \(\vec{d} \cdot \vec{a}\) = 21
⇒ (x\(\hat{i}\) + y\(\hat{j}\) + z\(\hat{k}\)). (4\(\hat{i}\) + 5\(\hat{j}\) – \(\hat{k}\)) =21
⇒ 4x + 5y-z = 21 …(3)
Multiplying (1) by 5,
1 5x + 5y – 5z = 0 …(4)
Adding (2) and (4),
16x + y = 0 …(5)
Subtracting (1) from (3),
x + 4y = 21 …(6)
From (5),
y = -16x …(7)
Putting in (6),
x – 64x = 21
-63x: = 21
Putting in (7), y = \(-16\left(-\frac{1}{3}\right)=\frac{16}{3}\)
Putting in (1), \(3\left(-\frac{1}{3}\right)+\frac{16}{3}\) – z = 0
z = 13/3
Hence \(\vec{d}=-\frac{1}{3} \hat{i}+\frac{16}{3} \hat{j}+\frac{13}{3} \hat{k}\)

Question 2.
If \(\vec{p}=\hat{i}+\hat{j}+\hat{k}\) and \(\vec{q}=\hat{i}-2 \hat{j}+\hat{k}\) ,find a vector of magnitude 5√3 units perpendicular to the vector \(\vec{q}\). and coplanar with vector \(\vec{p}\) and \(\vec{q}\). (C.B.S.E. 2018)
Solution:
Let \(\vec{r}=a \hat{i}+b \hat{j}+c \hat{k}\) be the vector.
Since \(\vec{r} \perp \vec{q}\)
(1) (a) + (-2) (b) + 1 (c) = 0
⇒ a – 2b + c = 0
Again, \(\vec{p}\) , \(\vec{q}\) and \(\vec{r}\) and coplanar,

⇒ (1) (-2c – b) – (1) (c – a) + (1) (b + 2a) = 0
⇒ -2c-b-c + a + b + 2a = 0
⇒ 3a – 3c = 0
⇒ a – c – 0
Solving (1) and (2),

Question 3.
If \(\hat{i}+\hat{j}+\hat{k}, \quad 2 \hat{i}+5 \hat{j}, \quad 3 \hat{i}+2 \hat{j}-3 \hat{k}\) and \(\hat{i}-6 \hat{j}-\hat{k}\) respectively are the position vectors of points A, B, C and D, then find the angle between the straight lines AB and CD. Find
whether \(\overrightarrow{\mathbf{A B}}\) and \(\overrightarrow{\mathbf{CD}}\) arecollinearornot
(C.B.S.E. 2019)
Solution:
Note : If ‘θ’ is the angle between AB and CD,
then θ is also the angle between \(\overrightarrow{\mathbf{A B}}\) and \(\overrightarrow{\mathbf{C D}}\) .
Now \(\overrightarrow{\mathbf{A B}}\) = Position vector of B – Position vector of A

Since 0 ≤ θ ≤ π, it follows that θ = π. This shows that \(\overrightarrow{\mathbf{A B}}\) and \(\overrightarrow{\mathbf{C D}}\) are collinear.
Alternatively, \(\overrightarrow{\mathrm{AB}}=-\frac{1}{2} \overrightarrow{\mathrm{CD}}\) which implies
that \(\overrightarrow{\mathrm{AB}}\) and \(\overrightarrow{\mathrm{CD}}\) are collinear vectors.

Question 4.
If \(\vec{a}+\vec{b}+\vec{c}=\overrightarrow{0}\) and \(|\vec{a}|\) = 3, \(|\vec{b}|\) = 5, and \(|\vec{c}|\) =7, find the angle between \(\vec{a}\) and \(\vec{b}\) . (C.B.S.E. 2014)
Solution:

where ‘θ’ is the angle between a and b
⇒ (3)² + (5)² + 2 (3) (5) cos θ = (7)²
⇒9 + 25 + 30 cos θ = 49
⇒ 30 cos θ = 49 – 34 ⇒ cos θ = \(\frac{1}{2}\)
⇒ θ = 60°.
Hence, the angle between \(\vec{a}\) and \(\vec{b}\) is 60°.

Question 5.
If \(\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}\) are mutually perpendicular vectors of equal magnitude, show that \(\vec{a}+\vec{b}+\vec{c}\) is equally inclined to \(\vec{a}, \vec{b}\) and \(\vec{c}\) . Also, find the angle, which \(\vec{a}+\vec{b}+\vec{c}\) makes with \(\vec{a}\) or \(\vec{b}\) or \(\vec{c}\) . (C.B.S.E. 2017)
Solution:

Let α, β and γ be the angles which \(\vec{a}+\vec{b}+\vec{c}\)
makes with \(\vec{a}, \vec{b}\) and \(\vec{c}\) respectively.

From (1), (3), (4) and (5),
cos α = cos β = cos γ ⇒ α = β = γ
Hence, \(\vec{a}+\vec{b}+\vec{c}\) is equally inclined to \(\vec{a}, \vec{b}\) and \(\vec{b}\)

Question 6.
If with reference to a right-handed system of mutually perpendicular unit vectors
\(\hat{i}, \hat{j}, \hat{k}, \vec{\alpha}=3 \hat{i}-\hat{\jmath}\) where \(\vec{\beta}=2 \hat{i}+\hat{j}-3 \hat{k}\) then express \(\vec{\beta}\) in the form \(\vec{\beta}=\vec{\beta}_{1}+\vec{\beta}_{2}\) ,
where \(\vec{\beta}_{1}\) is parallel to \(\vec{\alpha}\) and \(\vec{\beta}_{2}\) is perpendicular to \(\vec{\alpha}\) . (N.C.E.R.T.; C.B.S.E. (F) 2013)
Solution:

Comparing co-efficients, 2 = 3λ + a₁
1= – λ + a₂ , – 3 = a3
⇒ a₁= 2 – 3λ, a₂ = 1 + λ,
a₃ = -3 …(4)
Putting in (3), 3 (2-3λ)-(1 + λ) = 0
⇒ – 10λ +5 = 0
= λ = \(\frac { 1 }{ 2 }\)
From (4) a₁ = 2 – 3\(\frac { 1 }{ 2 }\) = 2-\(\frac { 3 }{ 2 }\) = \(\frac { 1 }{ 2 }\)
and a₂ = 1 + \(1+\frac{1}{2}=\frac{3}{2}\)

Question 7.
If \(\vec{r}=x \hat{i}+y \hat{j}+z \hat{k}\) find: \((\vec{r} \times \hat{i}) \cdot(\vec{r} \times \hat{j})+x y\) (C.B.S.E 2015)
Solution:

Question 8.
Show that the points A, B, C with position vectors \(2 \hat{i}-\hat{j}+\hat{k}, \hat{i}-3 \hat{j}-5 \hat{k}\) and \(3 \hat{i}-4 \hat{j}-4 \hat{k}\) respectively, are the vertices of a right angled triangle. Hence, find the area of the triangle. (A.I.C.B.S.E. 2017)
Solution:
Let(2\(\hat{i}\) – \(\hat{i}\) + \(\hat{k}\)), \(\hat{i}\) -3\(\hat{j}\) – 5\(\hat{k}\))
and (3\(\hat{i}\) -4\(\hat{j}\) -4\(\hat{k}\)) be the position vectors of the vertices A, B and C respectively.
.-. AB = (\(\hat{i}\) – 3\(\hat{j}\) – 5\(\hat{k}\)) – (2\(\hat{i}\) – \(\hat{j}\) + \(\hat{k}\))
= – \(\hat{i}\) – 2\(\hat{j}\) – 6\(\hat{k}\)
BC = (3\(\hat{i}\) -4\(\hat{j}\) – 4\(\hat{k}\))-(\(\hat{i}\) -3\(\hat{j}\) – 5\(\hat{k}\))
= 2\(\hat{i}\) – \(\hat{j}\) + \(\hat{k}\)
and = (2\(\hat{i}\) – \(\hat{j}\) + \(\hat{k}\)) -(3\(\hat{i}\) – 4\(\hat{j}\) – 4\(\hat{k}\))
= – \(\hat{i}\) + 3 \(\hat{j}\) + 5\(\hat{k}\).
Now, \(\overrightarrow{\mathrm{BC}} \cdot \overrightarrow{\mathrm{CA}}\) = (2\(\hat{i}\) – \(\hat{j}\) + \(\hat{k}\)). ( – \(\hat{i}\) + 3\(\hat{j}\) + 5\(\hat{k}\))
= (2)(-1) + (-1)(3) + (1)(5) = -2 -3 + 5 = 0.
Thus, \(\overrightarrow{\mathrm{BC}} \perp \overrightarrow{\mathrm{CA}}\)
⇒ ∠C = 90°.
Hence, AABC is rt. angled.

And, area of triangle = \(\frac{1}{2}|\overrightarrow{\mathrm{CA}} \times \overrightarrow{\mathrm{CB}}|\) ………… (1)
But \(\overrightarrow{\mathrm{CA}} \times \overrightarrow{\mathrm{CB}}=\left|\begin{array}{rrr}
\hat{i} & \hat{j} & \hat{k} \\
-1 & 3 & 5 \\
-2 & 1 & -1
\end{array}\right|\)
= \(\hat{i}\)(-3-5) – \(\hat{j}\)(1 + 10) + \(\hat{k}\)(-1 + 6)
= -8\(\hat{i}\) – 11\(\hat{i}\) + 5\(\hat{i}\)
∴ \(|\overrightarrow{\mathrm{CA}} \times \overrightarrow{\mathrm{CB}}|=\sqrt{64+121+25}=\sqrt{210}\)
Hence, area of triangle = \(\frac{1}{2} \sqrt{210}\) sq. units

Question 9.
Find the value of ‘λ’ if four points with position vectors \(\mathbf{3} \hat{i}+6 \hat{j}+9 \hat{k}, \hat{i}+2 \hat{j}+3 \hat{k}\), \(2 \hat{i}+3 \hat{j}+\hat{k}\) and \(4 \hat{i}+6 \hat{j}+\lambda \hat{k}\) are coplanar.   (A.I.C.B.S.E. 2017)
Solution:
Let A, B, C and D be the points with position

The four points are coplanar if \(\overrightarrow{\mathrm{AB}}, \overrightarrow{\mathrm{BC}}, \overrightarrow{\mathrm{CD}}\) are coplanar

if – 2(λ – 1 +6) + 4(λ – 1 + 4) -6 (3 – 2) = 0
if -2λ.-10 + 4λ + 12 – 6 = 0
if 2λ,- 4 = 0 if λ = 2.
Hence, λ, = 2.

Question 10.
Let \(\vec{a}=\hat{i}+\hat{j}+\hat{k}, \vec{b}=\hat{i}\) and \(\vec{c}=c_{1} \hat{i}+c_{2} \hat{j}+c_{3} \hat{k}\). Then :
(a) Let c₁ = 1 and c₂ = 2, find c₃ which makes \(\vec{a}, \vec{b} \text { and } \vec{c}\) coplanar
(b) Let c₂ = -1 and c₃ = 1, show that no value of c₁ can make \(\vec{a}, \vec{b} \text { and } \vec{c}\) coplanar. (C.B.S.E. 2017)
Solution:
We have : \(\vec{a}=\hat{i}+\hat{j}+\hat{k}, \vec{b}=\hat{i}\) and
\(\vec{c}=c_{1} \hat{i}+c_{2} \hat{j}+c_{3} \hat{k}\)
(a) Here c₁ = 1 and c₂ = 2.
∴ \(\vec{c}=\hat{i}+2 \hat{j}+c_{3} \hat{k}\)
Since \(\vec{a}, \vec{b} \text { and } \vec{c}\) are coplanar, [Given]
∴ \(\left|\begin{array}{lll}
1 & 1 & 1 \\
1 & 0 & 0 \\
1 & 2 & c_{3}
\end{array}\right|=0\)
⇒ (-1) [c₃ – 2] = 0
⇒ c₃ – 2 = 0
⇒ c₃ = 2.

(b) Here c₂ = -1, c₃ = 1.
∴ \(\vec{c}=c_{1} \hat{i}-\hat{j}+\hat{k}\)
Since \(\vec{a}, \vec{b} \text { and } \vec{c}\) are coplanar, [Given]
∴ \(\left|\begin{array}{lll}
1 & 1 & 1 \\
1 & 0 & 0 \\
c_{1} & -1 & 1
\end{array}\right|=0\)
⇒ (-1) [1 +1] = 0
⇒ -2 = 0, which is false.
Hence, no value of c₁ can make \(\vec{a}, \vec{b} \text { and } \vec{c}\) coplanar.

Question 11.
Show that the vectors \(\vec{a}, \vec{b} \text { and } \vec{c}\)are coplanar if \(\vec{a}+\vec{b}, \vec{b}+\vec{c}\) and \(\vec{c}+\vec{a}\) are coplanar. (N.C.E.R.T. (Supplement); (C.B.S.E. 2016)
Solution:

Question 12.
Prove that \([\overrightarrow{\mathbf{a}}+\overrightarrow{\mathbf{b}}, \overrightarrow{\mathbf{b}}+\overrightarrow{\mathbf{c}}, \overrightarrow{\mathbf{c}}+\overrightarrow{\mathbf{a}}]=\mathbf{2}\left[\begin{array}{ccc}
\rightarrow & \overrightarrow{\mathbf{b}} & \overrightarrow{\mathbf{c}}
\end{array}\right]\)
(N.C.E.R.T. (Supplement); C.B.S.E. 2014)
Solution:

Question 13.
Show that the four points A, B, C and D with position vectors: \(\hat{i}+2 \hat{j}-\hat{k}, 3 \hat{i}-\hat{j}, 2 \hat{i}+3 \hat{j}+2 \hat{k}\) and \(4 \hat{i}+3 \hat{k}\) respectively are coplanar. (C.B.S.E. 2019 C)
Solution:

The four points A, B, C and D are coplanar ⇒ [AB,BC,CD]=O
⇒ \([\overrightarrow{\mathrm{AB}}, \overrightarrow{\mathrm{BC}}, \overrightarrow{\mathrm{CD}}]=0\)
⇒ \(\left|\begin{array}{ccc}
2 & -3 & 1 \\
-1 & 4 & 2 \\
2 & -3 & 1
\end{array}\right|=0\)
⇒ 2(4 + 6) + 3 (-1 – 4) + 1.(3 – 8) = 0
⇒ 20 – 15 – 5 = 0
⇒ 0 = 0, which is true.

We have given detailed NCERT Solutions for Class 10 Sanskrit Grammar Book चित्रवर्णनम् अथवा अनुच्छेदलेखनम् Questions and Answers come in handy for quickly completing your homework.

Sanskrit Vyakaran Class 10 Solutions चित्रवर्णनम् अथवा अनुच्छेदलेखनम्

चित्रवर्णनम्

चित्रवर्णने ध्यातव्याः सामान्याः नियमाः

• चित्र में एक ही भाव अथवा विचार प्रस्तुत करना चाहिए।
• भूमिका अथवा उपसंहार नहीं होना चाहिए।
• विषय का प्रारंभ शीघ्र ही करना चाहिए।
• वाक्य आपस में संबद्ध होने चाहिए।
• रोचकता गुण इसकी विशेषता होनी चाहिए।
• भाषा सरल, सुबोध और प्रवाहयुक्त होनी चाहिए।
• वाक्य बहुत बड़े अथवा बहुत छोटे नहीं होने चाहिए।
• केवल पाँच वाक्य ही लिखने चाहिए।

चित्र का वर्णन मंजूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से करना है तथा उन शब्दों का प्रयोग चित्र के अनुसार करना है। चित्र को ध्यान से देखकर शब्दों के लिंग, वचन और पुरुष में परिवर्तन किया जा सकता है।

उदाहरणम्

प्रश्न 1.

उपरिदत्तं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषातः पदानि अवचित्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु-
1. इदं चित्रम् _____________ अस्ति।
2. अत्र वृक्षौ _____________।
3. बालक: _____________ सह क्रीडत।
4. _____________ कन्या रज्ज्वा क्रीडति।
5. _____________ बालकाः वेगेन धावन्ति।
6. _____________ एकं पुष्पभाजनम् अपि अस्ति।
7. महिला _____________ धारयति।
8. _____________ घासस्य उपरि उपविशतः।
9. समीपे एव एकः _____________ अस्ति।
10. जलाशये मीनाः _____________।
मञ्जूषा – तरन्ति, उद्यानस्य, मित्रैः, एका, स्तः, चत्वारः, शाटिका, कोणे, दम्पती, जलाशयः।
उत्तराणि:
1. उद्यानस्य
2. स्तः
3. मित्रैः
4. एका
5. चत्वारः
6. कोणे
7. शाटिकाम्
8. दम्पती
9. जलाशयः
10. तरन्ति

प्रश्न 2.

उपरिदत्तं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषातः पदानि अवचित्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु-
1. अस्मिन् चित्रे एकः _____________ परिवारः वर्णितः।
2. _____________ पुस्तकानि सन्ति।
3. प्रकोष्ठे मंचस्य _____________ समाचारपत्रम् अस्ति।
4. एका बालिका स्वपुस्तकानि _____________ स्थापयति।
5. माता स्वसन्ततिं कार्यरतां दृष्ट्वा _____________।
मञ्जूषा – प्रसीदति, दत्तचित्तः, आदर्शः, पितुः, चरणस्पर्शम्, कापाटिकायाम्, उपरि।
उत्तराणि:
1. आदर्शः
2. कापाटिकायाम्
3. उपरि
4. कापाटिकायाम्
5. प्रसीदति

प्रश्न 3.

उपरिदत्तं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषातः पदानि अवचित्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु-
1. अस्मिन् चित्रे एकः द्रुमः एव _____________।
2. _____________ वृक्षाः तु काष्ठकारैः छिन्नाः।
3. अत्र एकः बालक: मात्रा _____________ आगतः, भयभीतः च।
4. राजमार्गे धूम्र _____________ एकं कारयानम् अपि गच्छति।
5. वृक्षाणां संरक्षणेन हि पर्यावरणं _____________।
मञ्जूषा- रक्षणीयम्,अन्ये, क्षिपत्, सह, अवशिष्टः, अङ्कितम्।
उत्तराणि:
1. अवशिष्टः
2. अन्ये
3. सह
4. क्षिपत्
5. रक्षणीयम्

प्रश्न 4.

उपरिदत्तं चित्रं ध्यानेन दृष्ट्वा अधोदत्त-मञ्जूषातः पदानि चित्वा वाक्यानि रचयन्तु-
मञ्जूषा – दर्दुराः, वर्षा-ऋतोः, गृहीत्वा, मेघाच्छन्नम्, धारयति, कर्गदनौकाः, उपविष्टाः, आतपत्रम्
उत्तराणि:
1. चित्रम् इदम् वर्षा-ऋतोः अस्ति।
2. बालकाः वर्षायाम् क्रीडित्वा खेलन्ति।
3. ते कर्गदनौकाः जले तारयन्ति।
4. दर्दुराः प्रसन्नाः भवन्ति ‘टर-टरम्’ च कुर्वन्ति।
5. गगनम् मेघाच्छन्नं भवति।

प्रश्न 5.

उपरिदत्तं चित्रं विलोक्य मञ्जूषातः पदानि चित्वा वाक्यानि रचयन्तु-
मञ्जूषा – चित्रे, शुकः, अनेके, पक्षिपरिषद्, काकः, मयूरः।
उत्तराणि:
1. अत्र चित्रे पक्षिपरिषद् भवति।
2. बहवः खगाः वृक्षे तिष्ठन्ति।
3. काकः, मयूरः, शुकः च परस्परम् वार्तायन्ति।
4. मयूरः नृत्यम् करोति।
5. एकः पुरुषः जले तिष्ठति।

परीक्षोपयोगिनि विविध चित्रवर्णनानि

प्रश्न 1.
चित्रम् दृष्ट्वा मञ्जूषा-सहायतया संस्कृते पञ्चवाक्यानि लिखत।
(चित्र को देखकर मञ्जूषा की सहायता से संस्कृत में पाँच वाक्य लिखिए। Look at the picture and write five Sanskrit sentences with the help of words given in box.)

मञ्जूषा- उद्यानस्य, केचन, क्रीडन्ति, उद्याने, वृक्षाः, भ्रमणम्, मालाकारः, वृक्षान्, पुष्पाणि, बालकाः।
उत्तराणि:
1. इदम् एकस्य उद्यानस्य चित्रम् अस्ति।
2. अत्र अनेके बालकाः बालिकाः च सन्ति।
3. तैः सह शिक्षिका अपि वर्तते।
4. बालाः वृक्षेषु फलानि पश्यन्ति।
5. तडागे अनेकानि पुष्पाणि विकसन्ति।

प्रश्न 2.
चित्रम् दृष्ट्वा मञ्जूषा-सहायतया संस्कृते पञ्चवाक्यानि लिखत।
(चित्र को देखकर मञ्जूषा की सहायता से संस्कृत में पाँच वाक्य लिखिए। Look at the picture and write five Sanskrit sentences with the help of words given in box.)

मञ्जूषा- क्रीडकाः, क्रीडाक्षेत्रे, त्रयः, पादेन, पादकन्दुकम्, दर्शकाः, पश्यन्ति, उत्साहेन, क्रीडन्ति, प्रसन्नाः, द्वे, दले।
उत्तराणि:
1. इदं क्रीडाक्षेत्रस्य चित्रम् अस्ति।
2. क्रीडाक्षेत्रे पञ्च बालाः क्रीडन्ति।
3. बालाः पादकन्दुकं खेलन्ति।
4. अनेके दर्शकाः तान् पश्यन्ति।
5. क्रीडाक्षेत्रे द्वे दले स्तः।

प्रश्न 3.
इदं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायाः च पदानि नीत्वा संस्कृते पञ्च वाक्यानि रचयत।
चित्र को देखकर मञ्जूषा की सहायता से संस्कृत में पाँच वाक्य लिखिए। Look at the picture and write five Sanskrit sentences with the help of words given in box.)

मञ्जूषा- अनेके जनाः, आन्दोलनं, कुर्वन्ति, जयघोषं, कुर्वन्ति, एकं प्रदर्शनपट्टम्, विरोधरूपेण आन्दोलनं, भवति, क्रोधिताः।
उत्तराणि:
1. इदं जनान्दोनस्य चित्रम् अस्ति।
2. जनाः क्रोधिताः भूत्वा आन्दोलनं कुर्वन्ति।
3. अनेके जनाः हस्तम् उत्थाय जयघोष कुर्वन्ति।
4. पृष्ठे एकं प्रदर्शनपट्टम् अस्ति।
5. जनाः विरोधरूपेण आन्दोलनं कुर्वन्ति।

प्रश्न 4.
इदं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायाश्च पदानां सहायतया सरल संस्कृते पञ्चवाक्यानि रचयत।
(चित्र को देखकर मञ्जूषा की सहायता से सरल संस्कृत में पाँच वाक्य लिखिए। Look at the picture and write five simple Sanskrit sentences with the help of words given in box.)

मञ्जूषा- सभागारस्य, दृश्यम्, सावधानाः, त्रिवर्णपट्टम्, धारयन्ति, राष्ट्रगीतम्, गायन्ति, पुष्पपात्रम्
उत्तराणि:
(1) इदं चित्रम् एकस्य सभागारस्य अस्ति।
(2) अत्र अनेके जनाः सन्ति।
(3) सर्वे त्रिवर्णपट्टम् धारयन्ति।
(4) ते सर्वे सावधानाः भूत्वा राष्ट्रगीतं गायन्ति।
(5) तत्र एकं पुष्पपात्रम् अपि अस्ति।

प्रश्न 5.
चित्रम् दृष्ट्वा मञ्जूषायाश्च सहायतया संस्कृते पञ्चवाक्यानि लिखत।
(चित्र को देखकर और मञ्जूषा की सहायता से संस्कृत में पाँच वाक्य लिखिए। Look at the picture and write five Sanskrit sentences with the help of words given in box.)

मञ्जूषा- विद्यालयः, प्रधानाचार्यः, अध्यापिका, छात्रा, ध्वनिविस्तारकयन्त्रम्, प्रार्थनासभा, सुन्दरम्, भवनम्, प्रात:काले, शिक्षिका, प्रार्थना, एक: बालः, कुर्वन्ति, उत्थिता।
उत्तराणि:
1. इदं चित्रं विद्यालयस्य-प्रार्थनासभायाः अस्ति।
2. तत्र अनेके छात्राः शिक्षकाः च सन्ति।
3. एक: बालः ध्वनिविस्तारकयन्त्रेण वदति।
4. विद्यालयस्य प्रधानाचार्यः अपि तत्र तिष्ठति।
5. भित्तौ अनेकानि चित्राणि सन्ति।

प्रश्न 6.
चित्रम् दृष्ट्वा मञ्जूषा-सहायतया संस्कृते पञ्चवाक्यानि लिखत।
(चित्र को देखकर मञ्जूषा की सहायता से संस्कृत में पाँच वाक्य लिखिए। Look at the picture and write five Sanskrit sentences with the help of words given in box.)

मञ्जूषा- भवने प्रीतिभोजः, जनाः पङ्क्तिद्वये, अनेके, भोजनं कुर्वन्ति, एकः परिवेशयति, सर्वेषाम् अग्रे, स्थाल्यः, मग्नाः, जनद्वयम् भोजनम् आनयतः, पृष्ठे, एक: वृक्षः, हरिते पट्टे उपविष्टाः।
उत्तराणि:
1. इदं प्रीतिभोजस्य चित्रम् अस्ति।
2. जनाः पङ्क्तिद्वये उपविष्टाः सन्ति।
3. जनद्वयं भोजनं वितरति।
4. सर्वे जनाः मोदित्वा भोजनं खादन्ति।
5. पृष्ठे अनेकाः लताः अपि सन्ति।

प्रश्न 7.
चित्रम् दृष्ट्वा मञ्जूषापद-सहायतया संस्कृते पञ्चवाक्यानि लिखत।
(चित्र को देखकर मञ्जूषा की सहायता से संस्कृत में पाँच वाक्य लिखिए। Look at the picture and write five Sanskrit sentences with the help of words given in box.)

मञ्जूषा- उद्याने, हरिततृणानि, नलयन्त्रम्, पिपासिता, बालिका, पतति, जलम्, एकेन हस्तेन, पिबति, एकेन, गृह्णाति, हस्तयोः, बालिकायाः, केशाः, अस्तव्यस्ताः।
उत्तराणि:
1. इदम् एकस्य उद्यानस्य चित्रम् अस्ति।
2. तत्र एकं नलयन्त्रम् अपि अस्ति।
3. एका पिपासिता कन्या तत्र जलं पिबति।
4. बालिकायाः केशाः अस्तव्यस्ता: न सन्ति।
5. तत्र अनेके वृक्षाः सन्ति।

प्रश्न 8.
चित्रम् दृष्ट्वा मञ्जूषायाः सहायतया संस्कृते पञ्चवाक्यानि लिखत।
(चित्र को देखकर मञ्जूषा की सहायता से संस्कृत में पाँच वाक्य लिखिए। Look at the picture and write five Sanskrit sentences with the help of words given in box.)

मञ्जूषा- गुरुकुलम्, शिष्याः, कुटीरम्, खगाः, सरणिः, उपविशति, पाठयति, पठन्ति, वृक्षः, पर्वतः।
उत्तराणि:
1. इदं चित्रं गुरुकुलस्य अस्ति।
2. गुरुकुले शिष्याः पठन्ति।
3. वृक्षे एक: खगः उपतिष्ठति।
4. गुरुः शिष्यान् सम्यक् पाठयति।
5. तत्र एकः मृगः शशकः च स्तः।

प्रश्न 9.
चित्रम् दृष्ट्वा मञ्जूषायाः सहायतया संस्कृते पञ्चवाक्यानि लिखत।
(चित्र को देखकर मञ्जूषा की सहायता से संस्कृत में पाँच वाक्य लिखिए। Look at the picture and write five Sanskrit sentences with the help of words given in box.)

मञ्जूषा- वायुयानम्, नीले आकाशे, पर्वतशिखराणि, सर्वत्र, हिमपातः, उच्चैः, उड्डयति, मध्ये वृक्षाः, पक्षद्वयम्, विस्तीर्णम्, स्वच्छः आकाशः, द्वौ पक्षौ, पुच्छे त्रिवर्णाः।
उत्तराणि:
1. अस्मिन् चित्रे एकं वायुयानम् उड्डयति।
2. आकाशे बद्दलाः सन्ति।
3. पर्वत शिखराणि हिमाच्छादितानि सन्ति।
4. वायुयानस्य द्वौ पक्षौ स्तः।
5. आकाशः स्वच्छः प्रतीयते।

प्रश्न 10.
चित्रम् दृष्ट्वा मञ्जूषापद-सहायतया संस्कृते पञ्चवाक्यानि लिखत।
(चित्र को देखकर मञ्जूषा की सहायता से संस्कृत में पाँच वाक्य लिखिए। Look at the picture and write five Sanskrit sentences with the help of words given in box.)

मञ्जूषा- विश्वस्य सप्त-आश्चर्येषु, चीनदेशीया भित्तिः, विस्तृता, द्वौ जनौ, एकः, अधः पश्यति, महिला अवतरति, पर्वतम्, उपरि, देशस्य रक्षणार्थम्, एकतया, विचित्रा, आश्चर्यमयी, गण्यते।
उत्तराणि:
1. अस्मिन् चित्रे चीनदेशीया भित्तिः दृश्यते।
2. इयम् अतीव विशाला विस्तृता च वर्तते।
3. इयं विश्वस्य सप्तआश्चर्येषु गण्यते।
4. चीन देशस्य राजा इमां देश-रक्षार्थम् निर्मितवान्।
5. चित्रे त्रयः जनाः दृश्यन्ते।

प्रश्न 11.
चित्रम् दृष्ट्वा मञ्जूषायाः सहायतया संस्कृते पञ्चवाक्यानि लिखत।
(चित्र को देखकर मञ्जूषा की सहायता से संस्कृत में पाँच वाक्य लिखिए। Look at the picture and write five Sanskrit sentences with the help of words given in box.)

मञ्जूषा- संस्कृतसम्भाषणशिविरम्, महिलाः, पाठयति, अनेके, पुरुषाः, एकपक्षे, एकः अध्यापकः, श्रावयति, समाचारान्, परितः, वृक्षाः, पृष्ठे भवनानि, सर्वे, भूमौ, अनेके।
उत्तराणि:
1. अस्मिन् चित्रे संस्कृतसम्भाषण-शिविरम् अस्ति।
2. तत्र अनेके पुरुषाः महिलाः च सन्ति।
3. एक: अध्यापकः तान् प्रशिक्षयति।
4. सर्वे सावधानाः भूत्वा तान् शृण्वन्ति।
5. पृष्ठे अनेके वृक्षाः भवनानि च सन्ति।

प्रश्न 12.
चित्रम् दृष्ट्वा मञ्जूषा-सहायतया संस्कृते पञ्चवाक्यानि लिखत।
(चित्र को देखकर मञ्जूषा की सहायता से संस्कृत में पाँच वाक्य लिखिए। Look at the picture and write five Sanskrit sentences with the help of words given in box.)

मञ्जूषा- कारयानानि, द्विचक्रिका, जनाः, यातायातः, व्याकुलाः, मार्गः, अवरुद्धः, बसयानानि, अस्त-व्यस्तः।
उत्तराणि:
1. इदं चित्रम् एकस्य चतुष्पथस्य अस्ति।
2. अत्र अनेकानि कारयानानि बसयानानि च दृश्यन्ते।
3. केचिज्जनाः द्विचक्रिकाभिः अपि गच्छन्ति।
4. तत्र अतीव जनसम्मर्दः अपि दृश्यते।
5. तत्र अनेकानि भवनानि अपि सन्ति।

प्रश्न 13.
चित्रम् दृष्ट्वा मञ्जूषा-सहायतया संस्कृते पञ्चवाक्यानि लिखत।
(चित्र को देखकर मञ्जूषा की सहायता से संस्कृत में पाँच वाक्य लिखिए। Look at the picture and write five Sanskrit sentences with the help of words given in box.)

मञ्जूषा- बालमेलकम्, रमणीयम्, परिधानानि, विक्रयः, विविधाः क्रीडाः, फलानि, दोला, पयोहिमम् (Ice cream)।
उत्तराणि:
1. इदम् एकस्य बाल मेलकस्य चित्रम् अस्ति।
2. तत्र बालाः सुन्दराणि परिधानानि धृत्वा प्रसीदन्ति।
3. चित्र एका दोला अपि अस्ति।
4. एकः बालः वातपुटकं (गुब्बारा) क्रीणाति।
5. तत्र वृक्षाः अपि सन्ति।

प्रश्न 14.
अधोदत्तं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषातः च पदानि नीत्वा संस्कृत्भाषायां पञ्चवाक्यानि रचयत।
(चित्र को देखकर मञ्जूषा की सहायता से संस्कृत में पाँच वाक्य लिखिए। Look at the picture and write five Sanskrit sentences with the help of words given in box.)

मञ्जूषा- जनाः, महिलाः, वार्तालापम्, कार्यालयस्य दृश्यम्, विचारान्, शृण्वन्ति समाधानं च कुर्वन्ति, अधिकारिणः, पुष्पपात्राणि।
उत्तराणि:
1. इदम् एकस्य कार्यालयस्य दृश्यम् अस्ति।
2. तत्र अनेके जनाः महिलाः च सन्ति।
3. ते अधिकारिभिः सह वार्तालापं कुर्वन्ति।
4. अधिकारिणः तेषां विचारान् शृण्वन्ति समाधानं च कुर्वन्ति।
5. तत्र अनेकानि पुष्पपात्राणि सन्ति।

अनुच्छेदलेखनम्

योगिता एक छात्रा है। उसने अपनी संस्कृत पाठ्यपुस्तक में ‘दीपावलिः’ के विषय से ये वाक्य पढ़ें-
दीपावलीपर्व भारतीयानां प्रमुख पर्व वर्तते। दीपावलि इत्युक्ते दीपानाम् अवलिः। अयम् उत्सवः कार्तिकमासास्य अमावस्यायां भवति। जनाः अस्मिन् पर्वणि नवीनानि वस्त्राणि धारयन्ति। ते परस्परं उपहारन् अपि प्रयच्छन्तिकोचित् जनाः विस्फोटक पदर्थान प्रज्वाल्य पर्यावरणं प्रदूषयन्ति।

ऊपर लिखी पंक्तियों में दीपावली के विषय में बताया गया है। किसी विषय के एक केंद्रीय भाव अथवा विचार | के आधार पर किया गया लघु निबंधात्मक चित्रण अनुच्छेद कहलाता है।

अनुच्छेदस्य सामान्याः विशेषताः
• अनुच्छेदलेखने भूमिका उपसंहारो वा न भवति।
अनुच्छेद-लेखन में भूमिका या उपसंहार नहीं होता है।

• अनुच्छेदे एक एव भावः प्रस्तोतव्यः।
अनुच्छेद में एक ही भाव प्रस्तुत करना चाहिए।

• अनुच्छेदलेखने विषयस्य सद्यः एवं आरंभ क्रियते।
अनुच्छेद-लेखन में विषय तुरंत आरंभ किया जाता है।

• रोचकतागुणः अनुच्छेदस्य विशिष्टता।
रोचकता का गुण अनुच्छेद की विशेषता है।

• अनुच्छेदे प्रस्तुतविषयस्य केन्द्रीयभावः प्रारम्भे वा अन्ते वा अवश्यं दातव्यः ।
अनुच्छेद में प्रस्तुत विषय का केन्द्रीय भाव आरम्भ में अथवा अन्त में अवश्य देना चाहिए।

• अस्य भाषा सरला सुबोधा च भवेत्।
इसकी भाषा सरल और सुबोध होनी चाहिए।

• अनुच्छेदः अतिविस्तृतः अति लघुः वा न स्यात् ।
अनुच्छेद बहुत बड़ा अथवा बहुत छोटा नहीं होना चाहिए।

उदाहरणम्

1. मञ्जूषातः पदानि चित्वा पञ्चवाक्येषु एकम् अनुच्छेदं लिखत।
जलम्, क्षेत्राणाम्, विना, जीवने, स्नानाय, भोजनस्य, अस्माभिः, महत्त्वपूर्णम्, कर्तुः, क्षालनाय, दूषितेन, जायन्ते।
उत्तराणि:
1. जलम् अस्माकं जीवनम् अस्ति।
2. जलेन एव क्षेत्राणाम् सेचनम् भवति।
3. वस्त्र क्षालनाय अपि जलस्य प्रयोगः भवति।
4. जलेन विना अस्माकं जीवनम् निष्प्राणम् भवति।
5. दूषितेन जलेन बहवः रोगाः जायन्ते।

2. मञ्जूषातः पदानि विचित्य पञ्चवाक्येषु एकम् अनुच्छेदं लिखत।
अस्माभिः, पोषणम्, स्वर्गादपि, येन-केन-प्रकारेण, सत्यम्, मातृभूमिः, अहम्, माता, यच्छति, वन्दनीया।
उत्तराणि:
1. मम मातृभूमिः मम प्रिया अस्ति।
2. सा अस्मान् पोषयति वर्धयति च।
3. सत्यम् इदम् यत् सा पोषिका।
4. सा तु सर्वेभ्यः भारतीय-जनेभ्यः वन्दनीया अस्ति।
5. सा स्वर्गादपि गरीयसी अस्ति।

3. मञ्जूषातः पदानि विचित्य पञ्चवाक्येषु एकम् अनुच्छेदं लिखत।
चतुर्वादने, एकाकी, प्रतिवेशिनां, स्निह्यति, महिला, विज्ञानस्य, परिश्रमी, मयि, करोति, अस्मि, अध्यापयति।
उत्तराणि:
1. मम जननी एका परिश्रमी महिला अस्ति।
2. सा प्रातः चतुर्वादने उत्तिष्ठति।
3. सा विज्ञानस्य विज्ञात्री अस्ति।
4. सा प्रतिवेशिनां सहायतां करोति।
5. सा मयि स्निह्यति।

4. मञ्जूषातः पदानि विचित्य पञ्चवाक्येषु एकम् अनुच्छेदं लिखत।
प्रसिद्धसंगीतगायकस्य, अहम्, पञ्चवर्षीयः, रोचते, इच्छामि, संगीतश्रवणे, मह्यम्, आरब्धम्, स्वगुरुं, संगीतशिक्षकरूपे, भैरवीरागः।
उत्तराणि:
1. अहम् प्रसिद्धसंगीतगायकस्य रूपे प्रसिद्धिम् इच्छामि।
2. संगीतश्रवणे मम रुचिः वर्तते।
3. अहम् पंचवर्षीयः अस्मि।
4. भैरवीरागः मह्यम् अतीव रोचते।
5. संगीतशिक्षकरूपे अपि अहम् स्वकर्त्तव्यान् पूरीकर्तुम् इच्छामि।

5 मञ्जूषातः पदानि विचित्य पञ्चवाक्येषु एकम् अनुच्छेदं लिखत।
रुग्णः, वर्धते, व्यायामः, अहम्, चतुर्दशवर्षीयः, एकः, प्रातः-भ्रमणेन, मया, कस्मिन्, चत्वारि।
उत्तराणि:
1. अहम् चतुर्दशवर्षीयः छात्रः अस्मि।
2. अहम् प्रतिदिनम् प्रातः भ्रमणम् करोमि।
3. प्रातः भ्रमणेन अहम् स्वस्थः अस्मि।
4. अहम् प्रातः भ्रमणाय एकस्मिन् उद्याने गच्छामि।
5. सर्वैः प्रातः भ्रमणम् करणीयम्।

परीक्षोपयोगिनः अन्य-प्रश्नाः

1. मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानाम् सहायतया वृक्षाणाम् महत्त्वम्’ इति विषयम् अधिकृत्य पञ्चवाक्यानि संस्कृतेन लिखत।
मञ्जूषा
आश्रमस्थलम्, औषधम् , काष्ठम् सहायकाः, फलानि, मेघवर्षणे, विहगानाम्, पुष्पाणि, प्रकृतेः, यच्छन्ति, रक्षकाः प्राणवायुम्, शोभा, पर्यावरणस्य, छायाम्।
उत्तराणि:
वृक्षाः न केवलम् प्रकृतेः शोभां वर्धयन्ते अपितु सर्वेषाम् प्राणिनाम् कृते जीवनदायकाः खलु। वृक्षाः अस्मभ्यम् औषधम्,
काष्ठम्, पुष्पाणि फलानि च यच्छन्ति। इमे मेघवर्षणे सहायकाः प्राणिनाम् उपजीवनञ्च सन्ति। वृक्षाः स्वयम् आतपे स्थित्वा अपि आश्रितेभ्यः प्राणिभ्यः छायाम् यच्छन्ति। अत्र अस्माभिः सर्वैरपि वृक्षाः आरोपणीयाः।

2. “मम प्रियं पुस्तकं-शेमुषी-II” इति विषयम् अधिकृत्य संस्कृतेन उत्तरपुस्तिकायां पञ्चवाक्यानि लिखत। अधः सहायतायै मञ्जूषा दत्ता।|
मञ्जूषा
अभ्यासवशगं मनः, एकादशपाठाः, रटनकार्यम्, सम्प्रेषणाधारितम्, न, रोचते, रमणीया हि सृष्टिरेषा, महाभारतात्, प्रश्ननिर्माणम्, घटनाक्रमनिर्धारणम् शब्दार्थाः, भावार्थाः, अन्वयाः।
उत्तराणि-
मम प्रियं पुस्तकम् शेमुषी (भाग-2) अस्ति। अस्मिन् पुस्तके एकादशपाठाः वर्तन्ते। इदम् पुस्तकम् सम्प्रेषणाधारितम् वर्तते। अत्र केचन पाठाः गद्याधारिताः केचन श्लोकाधारिताः केचन च नाट्याधारिताः सन्ति। अत्र अभ्यासकार्ये प्रश्ननिर्माणम्, घटनाक्रम निर्धारणम्, शब्दार्थाः, भावार्थः, अन्वयः चादयः प्रश्नाः छात्रान् रटनकार्यम् विरमन्ति।

3. मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानाम् सहायतया ‘दीपावलीपर्व’ इति विषयम् अधिकृत्य पञ्चवाक्यानि संस्कृतेन लिखत।
मञ्जूषा
विस्फोटकपदार्थाः, श्रीरामचन्द्रः, पर्यावरणम्, प्रमुखं पर्व, अयोध्यावासिनः, प्रज्वालयन्ति, नवीनवस्त्राणि, उपहारान्, कान्दविकानाम्, प्रदूषयन्ति, आपणाः।
उत्तराणि:
दीपावलीपर्व भारतीयानां प्रमुखं पर्व वर्तते। इदं कार्तिक मासस्य अमावस्यायाम् आयोज्यते। जनाः अस्मिन् पर्वणि नवीनानि वस्त्राणि धारयन्ति। ते परस्परं उपहारान् अपि प्रयच्छन्ति। केचित् जनाः विस्फोटकपदार्थान् प्रज्वाल्य पर्यावरणं प्रदूषयन्ति।

4. मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानाम् सहायतया ‘मम प्रियः आचार्यः’ इति विषयम् अधिकृत्य पञ्चवाक्यानि संस्कृतेन लिखत।
मञ्जषा
अध्यक्षः, परीक्षापरिणामः, मृदुभाषी, संस्कृतभाषायाः, वक्ता, त्यागशीलः, विलम्बेन, आदर्शवान्, शतप्रतिशतम्, पाठयति।
उत्तराणि:
मम प्रियः आचार्यः मृदुभाषी अस्ति। सः संस्कृतभाषायाः वक्ता त्यागशीलः च वर्तते। तस्य परीक्षापरिणामः शतप्रतिशतम् आगच्छति। सः परिश्रमेण छात्रान् पाठयति। सः संस्कृतविभागस्य अध्यक्षः वर्तते।

5. मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानाम् सहायतया ‘मम प्रियकविः’ इति विषयम अधिकत्य पञ्चवाक्यानि संस्कतेन लिखत।
मञ्जूषा
कालिदासः, संस्कृतस्य, अद्वितीयः, कवीनां, उपमा अलंकारस्य, अभिज्ञानशाकुन्तलम्, प्रकृतिवर्णनम्।
उत्तराणि:
कालिदासः एव मम प्रियः कविः अस्ति। सः संस्कृतस्य अद्वितीयः कविः वर्तते। तस्य रचना अभिज्ञानशाकुन्तलम् अमरग्रन्थो वर्तते। कालिदासः उपमा अलंकारस्य प्रयोगे अतिनिपुणोऽस्ति। कालिदासस्य प्रकृति वर्णनम् अद्वितीयम् अस्ति।

6. मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानाम् सहायतया प्रातः भ्रमणम्’ इति विषयम् अधिकृत्य पञ्चवाक्यानि संस्कृतेन लिखत।
मञ्जूषा
प्रात:कालः, मन्दः पवनः, शीतलः, मनोहराणि दृश्याणि, सर्वत्र, सर्वे, वृद्धाः, पुष्पाणि, बालकाः उद्यानस्य, प्रकृतिवर्णनम्।
उत्तराणि-
प्रातः भ्रमणम् अतीव स्वास्थ्यकरं वर्तते। प्रातः काले मन्दः शीतलः च पवन: वहति। सर्वत्र मनोहराणि दृश्याणि भवन्ति। वृद्धाः, बालाः महिलाः च उद्याने भ्रमन्ति । उद्यानस्य वातावरणं शुद्धं भवति।

7. मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानाम् सहायतया बालदिवस-समारोहः’ इति विषयम् अधिकृत्य पञ्चवाक्यानि संस्कृतेन लिखत।
मञ्जूषा
विद्यालये, अध्यापकाः, छात्राः, गतवर्षे, उत्साहेन मान्यते, पुरस्कारः, प्रथमम्, भाषणप्रतियोगिता, स्वागतम्।
उत्तराणि:
गतवर्षे अस्माकं विद्यालये बालदिवस-समारोहः अति उत्साहेन मानितः। तदा छात्राणां विविधाः प्रतियोगिताः अभवन्। छात्राः शिक्षकाः च मिलित्वा मुख्यातिथेः स्वागतम् अकुर्वन्। एकः छात्रः प्रथम पुरस्कारम् अलभत। मुख्यातिथि: स्वभाषणे विद्यालयं प्राशंसत्।

8. ‘रक्षाबन्धनपर्व’ इति विषयम् अधिकृत्य मञ्जूषापदसाहाय्येन पञ्च संस्कृतवाक्यानि लिखत।
मञ्जूषा
भ्रातुः, भगिनी, राखीबन्धनम्, करोति, आशीर्वादम्, उपहारम्, धनम्, प्रमुदितमनः सर्वे, देशे, भारतदेशे।
उत्तराणि:
रक्षाबन्धन पर्व सम्पूर्णे भारतदेशे उत्साहेन मान्यते। अस्मिन् पर्वणि भगिनी भ्रातुः हस्ते राखीबन्धनम् बध्नाति। प्रमुदितमनः भ्राता तस्यै उपहारं धनं वा यच्छति। भगिनी तस्मै आशीर्वादं यच्छति। इदं पर्व अतीव प्रेम्णः पर्व अस्ति।

9. ‘आदर्शः छात्रः’ इति विषयम् अधिकृत्य मञ्जूषापदसाहाय्येन पञ्च संस्कृतवाक्यानि लिखत।
मञ्जूषा
विद्यालयः, गुरुम्, सम्मानम्, प्रतिदिनम्, व्यवहारकुशलः, सत्यवादी, गुणनिपुणः, अध्ययने, पुस्तकानाम् आदरः।
उत्तराणि:
आदर्शः छात्रः व्यवहार कुशलः भवति। सः प्रतिदिनं गुरवे सम्मानं यच्छति। एवमेव सः गुणनिपुणः सत्यवादी च भवति। सः समये विद्यालयं गच्छति। तत्र सः पुस्तकानाम् अध्ययने समय-व्यतीतं करोति।

10. ‘वर्षा ऋतुः’ इति विषयम् अधिकृत्य मञ्जूषापदसाहाय्येन पञ्च संस्कृतवाक्यानि लिखत।
मञ्जूषा
मेघाः, जलम् सर्वत्र, दादुराः, ध्वनिः, रात्रौ, शीतलः वायुः, हरीतिमा, दामिनी, अपि, भीताः जनाः, कृषकाः प्रसन्नाः वृक्षाः मार्गाः, अवरुद्धाः।
उत्तराणि:
वर्षा ऋतौ सर्वत्र जलं दृश्यते। तदा सर्वत्र दादुराणां ध्वनिः गुज्जिता भवति। वर्षायाम् सर्वत्र जलं दृष्ट्वा कृषकाः प्रसन्नाः भवन्ति। रात्रौ शीतलः वायु: वहति। तदा मार्गाः अवरुद्धाः भवन्ति।

We have given detailed NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Grammar Book  सङ्केताधारितम् औपचारिकं अथवा अनौपचारिक पत्रम् Questions and Answers come in handy for quickly completing your homework.

Sanskrit Vyakaran Class 9 Solutions सङ्केताधारितम् औपचारिकं अथवा अनौपचारिक पत्रम्

परीक्षोपयोगीनि विविध पत्राणि

प्रश्न 1.
स्वविद्यालयस्य वार्षिकोत्सवं वर्णयन्तः मित्रं प्रति लिखिते पत्रे मञ्जूषायाः उचितपदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत (अपने विद्यालय के वार्षिक उत्सव का वर्णन करते हुए मित्र को लिखे गए पत्र में, मञ्जूषा से उचित पद चुनकर रिक्त स्थान भरिए।)

(i) …………..
तिथि: 30-08-20……..

प्रिय (ii) ………….
(iii) ……………..
भवतः पत्रं प्राप्तम्। अहं स्वविद्यालयस्य (iv) ……………….. वर्णयामि। एकमास पूर्वमेव (v) ………………. सर्वे अध्यापकाः (vi) ……………….. च कार्येष व्यस्ताः आसन । शिक्षा निदेशकः कार्यक्रमस्य (vii) ……….. “आसीत्। सः (viii) ……………… अतीव प्राशंसत, योग्येभ्यः छात्रेभ्यः च (ix) ………… अयच्छत्। पितृभ्याम् नमः।

भवत: (x)
क० ख० ग०

मञ्जूषा-सुहृद्, नमस्ते, कार्यक्रमम्, छात्राः, विद्यालये, अध्यक्षः, पारितोषिकान्, वार्षिकोत्सवम्, परीक्षाभवनम्, सोमेश

उत्तर:

(i) परीक्षाभवनम् प्रिय
तिथि: 30-08-20……..

प्रिय (ii) सोमेश
(iii) नमस्ते।
भवतः पत्रं प्राप्तम् । अहं स्वविद्यालयस्य (iv) वार्षिकोत्सवम् वर्णयामि । एकमास पूर्वमेव (v) विद्यालये सर्वे अध्यापकाः (vi) छात्राः च कार्येषु व्यस्ताः आसन् । शिक्षा निदेशकः कार्यक्रमस्य (vii) अध्यक्षः आसीत्। सः (viii) कार्यक्रमम् अतीव प्राशंसत्, योग्येभ्यः छात्रेभ्यः च (ix) पारितोषिकान् अयच्छत्। पितृभ्याम् नमः।

भवतः (x) सुहृद्
क० ख० ग०

प्रश्न 2.
भवान् वाराणस्यां स्थितः उमेशः। भवतः मित्रं सोमेन्द्रः प्रयागे वसति। सः नवम कक्षायां प्रथमश्रेण्याम् उत्तीर्णः। तं प्रति लिखिते वर्धापन पत्रे मञ्जूषायाः उचितपदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत . आप वाराणसी में स्थित उमेश हैं। आपका मित्र सोमेन्द्र प्रयाग में रहता है। वह नवमी कक्षा में प्रथम श्रेणी में उत्तीर्ण हुआ है। उसके हेतु लिए गए बधाई-पत्र में मञ्जूषा से उचित पद चुनकर रिक्त स्थान भरिए।)

लक्ष्मीनारायण संस्कृत विद्यालयः
(i) …………
दिनाङ्कः 12-9-20……..

प्रिय मित्र ! (ii)……………
नमस्ते।
अत्र कुशलं (iii)……………….। भवतः पत्रं पठित्वा ज्ञातं यत् भवान् (iv)…………….. प्रथमं स्थान प्राप्तवान्। इदं (v)……………… मम चित्तं प्रफुल्लितम् जातम्। (vi)……………… एतत् सर्वं तव सतत परिश्रमस्य एव फलम् अस्ति। मम गृहस्य सर्वेषाम् (vii)……………. पक्षतः भवते वर्धापनानि। भवान् उत्तरोत्तरं सफलतां प्राप्नोतु (viii)………………अस्माकं शुभा कामना। मातृपितृचरणेषु (ix) ………… प्रणामाः । अनुजाय स्नेहराशिः।

भवतः सुहृद्
(x)…………..

मञ्जूषा-वाराणसीतः, मित्रवर्य!, तत्रास्तु, मम, एषा, ज्ञात्वा, उमेशः, परीक्षायाम, सदस्यानाम्, सोमेन्द्र !
उत्तर:

लक्ष्मीनारायण संस्कृत विद्यालयः
(i) वाराणसीतः
दिनाङ्कः 12-9-20……..

प्रिय मित्र ! (ii) सोमेन्द्र!
नमस्ते।
अत्र कुशलं (iii) तत्रास्तु। भवतः पत्रं पठित्वा ज्ञातं यत् भवान् (iv) परीक्षायाम् प्रथम स्थान प्राप्तवान्। इदं (v) ज्ञात्वा मम चित्तं प्रफुल्लितम् जातम्। (vi) मित्रवर्य! एतत् सर्वं तव सतत परिश्रमस्य एव फलम् अस्ति। मम गृहस्य सर्वेषाम् (vii) सदस्यानाम् पक्षतः भवते वर्धापनानि। भवान् उत्तरोत्तरं सफलतां प्राप्नोतु (viii) एषा अस्माकं शुभा कामना। मातृपितृचरणेषु (ix) मम प्रणामाः । अनुजाय स्नेहराशिः ।

भवतः सुहद्
(x) उमेशः

प्रश्न 3.
अस्वस्थतायाः हेतोः दिनद्वयस्य अवकाशार्थम् प्रधानाचार्य प्रति लिखिते प्रार्थनापत्रे मञ्जूषायाः पदानि चित्वारिक्तस्थानानि पूरयत (अस्वस्थ होने के कारण दो दिन के अवकाश के लिए प्रधानाचार्य को लिखे गए प्रार्थना-पत्र में मञ्जूषा से पद चुनकर खाली स्थान भरिए।)

परीक्षाभवनम्

आदरणीयाः (i)……………….. |
विषय- अवकाशप्राप्तये निवेदनम्।
सविनयं (ii)………………. अस्ति यत् अहं (iii)………………. आक्रान्तः अस्मि। एतस्मात् कारणात् विद्यालयम्
आगन्तुम् (iv)………………. अस्मि। अतः मह्यम् (v)………………. अवकाशं प्रदाय (vi)……… अनुगृह्णन्तु। एतयोः दिवसयोः अध्ययनस्य या (vii). …. भविष्यति ताम् (viii). ……… यतिष्ये। (ix)……………

भवदीयः शिष्यः
क० ख० ग०

तिथि: (x)…………..

मञ्जूषा-दूरीकर्तुम्, हानिः, धन्यवादः, दिनद्वयस्य, प्रधानाचार्याः, असमर्थः, माम्, तीव्रज्वरेण, निवेदनम्, 20-8-20……….

उत्तर:

परीक्षाभवनम्

आदरणीयाः (i) प्रधानाचार्याः।
विषय– अवकाशप्राप्तये निवेदनम्
सविनयं (ii) निवेदनम् अस्ति यत् अहं (iii) तीव्रज्वरेण आक्रान्तः अस्मि। एतस्मात् कारणात् विद्यालयम् आगन्तुम् (iv) असमर्थः अस्मि। अतः मह्यम् (v) दिनद्वयस्य अवकाशं प्रदाय (vi) माम् अनुगृह्णन्तु। एतयोः दिवसयोः अध्ययनस्य या (vii) हानिः भविष्यति ताम् (viii) दूरीकर्तुम् यतिष्ये। (ix) धन्यवादः

भवदीयः शिष्यः
क० ख० ग०

तिथि: (x) 20-8-20…………..

प्रश्न 4.
विद्यालयस्य प्रधानाचार्यां प्रति लिखिते शुल्कक्षमाप्रार्थनापत्रे मञ्जूषायाः समुचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत (विद्यालय की प्रधानाचार्या को लिखे गए शुल्क माफी प्रार्थना-पत्र में मञ्जूषा के समुचित पदों से खाली स्थान भरिए।)

परीक्षाभवनात्

आदरणीयाः (i) ………
विषय-शुल्कक्षमापनार्थं निवेदनम्
(ii)…………..
(iii)…………. निवेदनम् अस्ति यत् मम पिता एकस्मिन् सर्वकारविद्यालये (iv)………………. अस्ति। तस्य मासिकं (v)………………. द्विसहस्त्र रूप्यकाणि अस्ति। अस्माकं परिवारे (vi)………………. सन्ति। अस्मिन् सीमिते वर्तने विद्यालयस्य (vii)…………….अतीव कठिनम् अस्ति। कृपया तदर्थं (viii)…………प्रदाय (ix) …………… माम् अनगहणन्त। (x) …………….

भवदीया
आज्ञाकारिणी शिष्या
क० ख० ग०

तिथि : 24-7-20….

मञ्जूषा-सधन्यवादम्, भवत्यः, शिक्षाशुल्कप्रदानम्, वर्तनम्, लिपिकः, महोदयाः, प्रधानाचार्याः सदस्याः, सविनयम्, स्वीकृतिम् ।

उत्तर:
परीक्षाभवनात्
आदरणीयाः (i) प्रधानाचार्याः विषय- शुल्कक्षमापनार्थं निवेदनम्। (ii) महोदयाः (iii) सविनयम् निवेदनम् अस्ति यत् मम पिता एकस्मिन् सर्वकारविद्यालये (iv) लिपिकः अस्ति। तस्य मासिकं (v) वर्तनम् द्विसहस्त्र रूप्यकाणि अस्ति। अस्माकं परिवारे (vi) सदस्याः सन्ति। अस्मिन् सीमिते वर्तने विद्यालयस्य (vii) शिक्षाशुल्कप्रदानम् अतीव कठिनम् अस्ति। कृपया तदर्थं (viii) स्वीकृतिम् प्रदाय (ix) भवत्यः माम्
अनुगृह्णन्तु। (x) सधन्यवादम्

भवदीया आज्ञाकारिणी शिष्या
क० ख० ग०

तिथि : 24-7-20……..

प्रश्न 5.
भवत्याः नाम लतिका। भवति ‘सुरवाणी सन्देशः’ इति पत्रिका पठति । ग्राहक शुल्के समाप्ते सति अग्रिमवर्षार्थं शुल्क प्रेषणाय अत्र लिखिते पत्रे रिक्तस्थान पूर्तिः क्रियताम् सहायतार्थे शब्दाः मञ्जूषायां प्रदत्ताः।। (आपका नाम लतिका है। आप ‘सुरवाणी सन्देश’ पत्रिका पढ़ती हैं। ग्राहक शुल्क समाप्त हो जाने पर अग्रिम वर्ष के लिए शुल्क भेजने के लिए लिखे गए पत्र में खाली स्थानों की पूर्ति कीजिए। सहायता के लिए शब्द मञ्जूषा में दिए गए हैं।)

88, आदर्शनगरम्
दिल्ली-110033
11 दिसम्बर 20……

(i)……………… सम्पादक महोदय !
सादरं (ii). ………………. ।
अहम् ‘सुरवाणी सन्देशः’ इति (iii)……………….. नियमिता पाठिका अस्मि । मम (iv)……………….. अस्य वर्षस्य दिसम्बरमासे समाप्तम् भवति। अतः अनेन पत्रेण (v)………………. वार्षिकं ग्राहकशुल्कं 110/- रूप्यकाणि ‘स्टेट बैंक ऑफ इण्डिया’ इति द्वारा (vi)……………… बैंक ड्राफ्ट संख्या 80065, 10-12-20…….. दिनाङ्कितं (vii)……………… । कृपया प्राप्तिपत्रं (viii)……………… अनुगृहीतां कुर्वन्तु । (ix)……….

(x) ………………..
संस्कृतोपासिका, लतिका

मञ्जूषा-पत्रिकायाः, सार्धम्, आदरणीय, सधन्यवादम्, संलग्नम्, ग्राहकशुल्कम्, प्रेषयित्वा, भवदीया, वन्दे, प्रदेयम् ।
उत्तर:

88, आदर्शनगरम्
दिल्ली-110033
11 दिसम्बर 20…………..

(i) आदरणीय सम्पादक महोदय !
सादरं (ii) वन्दे।
अहम् ‘सुरवाणी सन्देशः’ इति (iii) पत्रिकायाः नियमिता पाठिका अस्मि। मम (iv) ग्राहकशुल्कम् अस्य वर्षस्य दिसम्बरमासे समाप्तम् भवति । अतः अनेन पत्रेण (v) सार्धम् वार्षिकं ग्राहकशुल्कं 110/- रुप्यकाणि ‘स्टेट बैंक ऑफ इण्डिया’ इति द्वारा (vi) प्रदेयम् बैंक ड्राफ्ट संख्या 80065, 10-12-20…….. दिनाङ्कितं (vii) संलग्नम्। कृपया प्राप्तिपत्रं (viii) प्रेषयित्वा अनुगृहीतां कुर्वन्तु। (ix) सधन्यवादम्

(x) भवदीया
संस्कृतोपासिका, लतिका

प्रश्न 6.
आगरा निवासी भवान् परमानन्दः अस्ति । दीपमालाविषये स्व मित्रं शङ्करं प्रति लेखितम् इदं पत्रं भवान् मञ्जूषायाःसमुचितान् शब्दान् नीत्वा सार्थकरूपेण सम्पूरयन् पुनर्लिखतु। (आप आगरा में निवास करने वाले परमानन्द हैं। दीपावली के विषय में अपने मित्र शंकर को लिखा यह पत्र आप मञ्जूषा के उचित शब्दों की सहायता से सार्थक रूप से पूरा करते हुए पुनः लिखिए।)

केशवकुञ्जः,
(i) ………………..।
तिथि: 27.4.20……..

प्रियमित्र (ii) ……………
सप्रेम नमोनमः।
अत्र कुशलं तत्रास्तु। अस्मिन् वर्षे मया (iii) ………….. पारिवारिकजनानां मध्ये स्थित्वा दीपमालिकोत्सवः मानितः। स्वभ्रातृभिः भगिनीभिः सह मिलित्वा (iv) ……………….. दीपकाः पङ्कितशः कृत्वा प्रदीप्ताः । क्वचिद् विविधाकारा: बलभाः, क्वचित् च (v) …………… संस्थिताः । रात्रौ (vi) ………. अपि विहितम् । मम मात्रा गृहे विविधानि मिष्टान्नानि निर्मितानि। अस्माभिः स्वयमपि तस्य आस्वादनं कृतं, मित्रेभ्यः, (vii) …………….. तस्य वितरणं कृतम्। अपूर्वेयं (viii) ………….. आशासे भवताऽपि दीपमालिकोत्सवः महतोत्साहेन मानितः भवेत् । (ix) …………….. सहितम्।

(x) ……
परमानन्दः

मञ्जूषा- लक्ष्मी पूजनम्, स्मृतिः, शंकर, बन्धुबान्धवेभ्योऽपि, चतुःवर्षानन्तरं, असंख्यकाः, धन्यवादेन, आगरा,मोमवर्तिकाः, भवदीयं मित्रम्
उत्तर:

केशवकुञ्जः,
(i) आगरा।
तिथि: 27.4.20……..

प्रियमित्र (ii) शंकर,
सप्रेम नमोनमः। अत्र कुशलं तत्रास्तु। अस्मिन् वर्षे मया (iii) चतुःवर्षानन्तरं पारिवारिकजनानां मध्ये स्थित्वा दीपमालिकोत्सवः मानितः । स्वभ्रातृभिः भगिनीभिः सह मिलित्वा (iv) असंख्यकाः दीपकाः पङ्कितशः कृत्वा प्रदीप्ताः । क्वचिद् विविधाकाराः बलभाः, क्वचित् च (v) मोमवर्तिकाः संस्थिताः । रात्रौ (vi) लक्ष्मी पूजनम् अपि विहितम्। मम मात्रा गृहे विविधानि मिष्टान्नानि निर्मितानि। अस्माभिः स्वयमपि तस्य आस्वादनं कृतं, मित्रेभ्यः, (vii) बन्धुबान्धवेभ्योऽपि तस्य वितरणं कृतम्। अपूर्वेयं (viii) स्मृतिः। आशासे भवताऽपि दीपमालिकोत्सवः महतोत्साहेन मानितः भवेत्। (ix) धन्यवादेन सहितम्।

(x) भवदीयं मित्रम्,
परमानन्दः

प्रश्न 7.
भवान् संजीवः स्वमित्राय एशियाडक्रीडाविषयकं पत्रम् लिखति। तस्मिन् पत्रे क्रीडायाः वर्णनं करोति। भवान् स्वपत्रं मञ्जूषायाः सहायतां गृहीत्वा पुनर्लिखतु। (आप संजीव अपने मित्र को एशियाड खेलों के विषय में पत्र लिख रहे हैं और उस पत्र में खेलों का वर्णन करते हैं। आप अपने पत्र को मञ्जूषा की सहायता लेकर फिर से लिखिए।)

परीक्षाभवनम्।
दिनाङ्कः 20.9.20……..

प्रियमित्र राजवीर,
सस्नेहं (i) …………… | भवान् सम्यक् (ii) ………….. एव यद् त्रयोविंशतिवर्षपूर्वं भारतदेशे नवम्-एशियाड-क्रीडा (iii) ……………. सम्पन्नः आसीत्, तत्र च एकविंशतिः क्रीडाः क्रीडिताः। तासु क्रीडासु (iv) ……………….. प्रतियोगिता मह्यम् अतिशयरुचिकरा आसीत्। भारतदेशः एतस्यां क्रीडायां त्रीन् स्वर्णपदकान् एकं (v) ………………… एकं च रजतपदकमपि जितवान्। भारतीयाः अश्वारोहिणः अतीव उत्साहवन्तः आसन् ते च वायुना सह आकाशे (vi) ……………… प्रतीयन्ते स्म। अद्यापि अहं तद् दृश्यम् अधुनैव (vii) ………………इव अनुभवामि । (viii) …………….. सादरं नमः।

(ix) ………………. अभिन्नहृदयः,
(x) ……….

मञ्जूषा-पितृभ्याम, घटमानम, महोत्सवः, जानाति, संजीवः, अश्वारोहणधावन, तव, नमस्कारम्, उड्डीयमानाः, कांस्यपदकम्।
उत्तर:

परीक्षासदनम्।
दिनाङ्कः 20.9.20……..

प्रियमित्र राजवीर,
सस्नेहं (i) नमस्कारम्।
भवान् सम्यक् (ii) जानाति एव यद् त्रयोविंशतिवर्षपूर्वं भारतदेशे नवम्-एशियाड-क्रीडा (iii) महोत्सवः सम्पन्नः आसीत्, तत्र च एकविंशतिः क्रीडाः क्रीडिताः । तासु क्रीडासु (iv) अश्वारोहणधावन प्रतियोगिता मह्यम् अतिशयरुचिकरा आसीत्। भारतदेशः एतस्यां क्रीडायां त्रीन् स्वर्णपदकान् एकं (v) कांस्यपदकम् एकं च रजतपदकमपि जितवान् । भारतीयाः अश्वारोहिण: अतीव उत्साहवन्तः आसन् ते च वायुना सह आकाशे (vi) उड्डीयमानाः प्रतीयन्ते स्म । अद्यापि अहं तद् दृश्यम् अधुनैव (vii) घटमानम् इव अनुभवामि। (viii) पितृभ्याम् सादरं नमः ।

(ix) तव अभिन्नहृदयः,
(x) संजीवः

प्रश्न 8.
मित्राय भगिनीविवाहस्य निमंत्रणपत्रम् भवान् विनोदः प्रयागात् लेखितुमिच्छति। अतः मञ्जूषायाः उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयन् पत्रस्य पूर्तिः कृत्वा पत्रं पुनर्लिखतु भवान्। (आप विनोद प्रयाग से अपनी बहन के विवाह का निमन्त्रण-पत्र मित्र को लिखना चाहते हैं। अत: मञ्जूषा के उचित शब्दों से रिक्त स्थानों की पूर्ति करके इस पत्र को आप फिर से लिखिए।)

938, सेक्टर-4,
अरबन इस्टेट,
(i) …………….

तिथि: 20.7.20……
(ii) …………….. राहुल,
सप्रेम नमोनमः।
अत्र कुशलं तत्रास्तु। इदं (iii) ……………….. वृत्तं भवन्तं सूचयित्वा अहम् अतीव आनन्दम् अनुभवामि यत् मम भगिन्याः विवाह: (iv) …………….. दशम्यां तारिकायां, बुधवासरे, निश्चितः जातः । वरयात्रा (v) ……………….. आगमिष्यति। अहं त्वां प्रेमपूर्वकं पूर्वतः एव ज्ञापयामि येन त्वम् अत्र (vi) . ……….. पूर्वतः एव प्राप्तः स्याः । भवता पितृभ्यां सह अत्र अवश्यमेव आगन्तव्यम्। भवतां (vii) ……… सङ्गतिं साहाय्यं च अहं कामये। आदरणीयाभ्यां (viii) ……………….. सस्नेह नमोनमः। तव पत्रोत्तरं (ix) ………….|

(x) …………..

मञ्जूषा-स्निग्धां, प्रीतिदायकं, विनोदः, त्रिचतुर्दिनानि, प्रियमित्र, प्रयागम्, पितृभ्याम्, लक्ष्मणपुराद्, प्रतीक्षमाणः, अग्रिममासस्य।।
उत्तर:

938, सेक्टर-4,
अरबन इस्टेट,
(i) प्रयागम्
तिथि: 20.7.20……..

(ii) प्रियमित्र राहुल,
सप्रेम नमोनमः। अत्र कुशलं तत्रास्तु । इदं (iii) प्रीतिदायकं वृत्तं भवन्तं सूचयित्वा अहम् अतीव आनन्दम् अनुभवामि यत् मम भगिन्याः विवाहः (iv) अग्रिममासस्य दशम्यां तारिकायां, बुधवासरे, निश्चितः जातः । वरयात्रा (v) लक्ष्मणपुराद् आगमिष्यति। अहं त्वां प्रेमपूर्वकं पूर्वतः एव ज्ञापयामि येन त्वम् अत्र (vi) त्रिचतुर्दिनानि पूर्वतः एव प्राप्तः स्याः । भवता पितृभ्यां सह अत्र अवश्यमेव आगन्तव्यम् । भवतां (vii) स्निग्धां सङ्गतिं साहाय्यं च अहं कामये। आदरणीयाभ्यां (viii) पितृभ्याम् सस्नेह नमोनमः । तव पत्रोत्तरं (ix) प्रतीक्षमाणः ।

भवत्सुहृद्,
(x) विनोदः

प्रश्न 9.
भवतः नाम राकेशः अस्ति । पितृनिधनशोकग्रस्तं स्वमित्रं दिनेशं प्रति लिखितमिदं सान्त्वनापत्रम् मञ्जूषायाः समुचितपदैः पूरयित्वा पुनर्लिखतु।(आपका नाम राकेश है। पिता की मृत्यु से शोक से पीड़ित अपने मित्र दिनेश को लिखे हुए इस सान्त्वना-पत्र को मञ्जूषा के उचित शब्दों से पूरा करते हुए फिर से लिखिए।)

(i) ……………….. छात्रावासः
हमीरपुरम्।
दिनाङ्कः 11.10.20……..

(ii) ……………….. दिनेश, नमोनमः। तव पत्रे (ii) ………………. निधनविषयिकी सूचनाम् अधिगम्य मम हृदये (iv) ………………. इव अभूत् । तव उपरि अयम् कीदृशः (v) ……………….. प्रहारः विधातुः? भवान् न केवलम् (vi) ………………. एव, अपितु मातरमपि समाश्वासयतु । शोकेन रोदनेन च न किमपि (vii) ………… । भगवान् भवद्भ्यः दुःखसहनक्षमता (viii) ………….. इति (ix) ………….. भवदीयं मित्रम्, (x) …………

मञ्जूषा-वज्रपात, प्रार्थना, श्रीराम, आत्मानम्, प्रिय मित्र!, पूज्यपितृपादानां, मार्मिकः, सिध्यति, राकेशः, दद्यात्।
उत्तर:

(i) श्रीराम छात्रावासः
हमीरपुरम्।
दिनाङ्कः 11.10.20……..

(ii) प्रिय मित्र! दिनेश,
नमोनमः । तव पत्रे (iii) पूज्यपितृपादानां निधनविषयिकी सूचनाम् अधिगम्य मम हृदये (iv) वज्रपात इव अभूत् । तव उपरि अयम् कीदृशः (v) मार्मिकः प्रहारः विधातुः? भवान् न केवलम् (vi) आत्मानम् एव, अपितु मातरमपि समाश्वासयतु। शोकेन रोदनेन च न किमपि (vii) सिध्यति । भगवान् भवद्भ्यः दुःखसहनक्षमतां (viii) दद्यात् इति (ix) प्रार्थना।

भवदीयं मित्रम्,
(x) राकेशः

प्रश्न 10.
भवान् राकेश पर्वतयात्रा निमंत्रण-विषयकं स्वमित्रं प्रति एकं पत्रम् लेखितुमिच्छति। भवान् तत्पत्रं अधोलिखितायाः
मञ्जूषायाः उचितान् पदान् नीत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन् पुनर्लिखत। (आप अपने मित्र राकेश को पर्वत यात्रा के निमन्त्रण के विषय में एक पत्र लिखना चाहते हैं। आप यह पत्र नीचे लिखी मञ्जूषा से उचित शब्दों को लेकर खाली स्थानों को पूरा करते हुए फिर से लिखिए।)

(i) ………………..
इलाहाबादम्
दिनाङ्कः 3.9.20……..

(ii) ………..
सप्रेम नमोनमः।
अत्र (iii) ………….. तत्रास्तु। अप्रैलमासस्य (iv) ……………….. तिथौ अस्माकं परीक्षा समाप्ता (v) ……………..। तदनन्तरम् (vi) ……………. पर्वतीयभ्रमणम् अस्माकं कृते आयोजितम्। अयम् ……….. अतीव शिक्षाप्रदः भविष्यति। अस्मिन् अवसरे वयम् सर्वे (viii) ……… सङ्गतिम् अपि कामयामहे । अहम् (ix) ………. प्रतीक्षां करिष्यामि।

भवदीयं मित्रम्,
(x) ……..

मञ्जूषा-प्रियहर्ष, राकेशः, प्रयाग भवनम्, भवताम्, कुशलम्, भविष्यति, पञ्चम्याम्, कार्यक्रमः, तव, पञ्चदिनपरिमितम्।

उत्तर:

(i) प्रयाग भवनम्
इलाहाबादम्
दिनाङ्कः 3.9.20…….

(ii) प्रियहर्ष,
सप्रेम नमोनमः।
अत्र (iii) कुशलम् तत्रास्तु। अप्रैलमासस्य (iv) पञ्चम्याम् तिथौ अस्माकं परीक्षा समाप्ता (v) भविष्यति। तदनन्तरम् (vi) पञ्चदिनपरिमितम् पर्वतीयभ्रमणम् अस्माकं कृते आयोजितम्। अयम् (vi) कार्यक्रमः अतीव शिक्षाप्रदः भविष्यति। अस्मिन् अवसरे वयम् सर्वे (viii) भवताम् सङ्गतिम् अपि कामयामहे । अहम् (ix) तव प्रतीक्षां करिष्यामि।

भवदीयं मित्रम्,
(x) राकेशः

प्रश्न 11.
स्वविद्यालयस्य वर्णनं कुर्वन्तः मित्रं प्रति लिखिते अस्मिन् पत्रे रिक्तस्थानानि मञ्जूषायां प्रदत्तपदानां सहायतया पूरयत।
(अपने विद्यालय का वर्णन करते हुए मित्र को लिखे इस पत्र में खाली स्थानों को मञ्जूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से पूरा कीजिए।)

(i) ………..
तिथि: 20.12.20……..

प्रिय (ii) ………..
(iii) ……….. भवतः पत्रम् प्राप्तम्। अहम् अधुना स्वविद्यालयस्य (iv) …………… कर्तुम् इच्छामि। मम (v) ……………. अतीव (vi) ….. अस्ति। मम विद्यालये विशालं (vii) ……………….”, समृद्धाः प्रयोगशालाः, सुन्दरः (viii) ……………….. च सन्ति । उपप्रधानाचार्यः अतीव कर्मठः (ix) ………. ……. च अस्ति ।अस्माकम (x) ……………….. मनोयोगेन पाठयन्ति । सर्वे छात्राः अपि योग्याः सन्ति। विस्तरेण पुनः लेखिष्यामि।

तव मित्रम्,
क० ख० ग०

मञ्जूषा-वर्णनं, नमस्ते, क्रीडाक्षेत्रम्, विद्यालयः, शोभनः, पुस्तकालयः, सद्व्यवहारशीलः, परीक्षाभवनम्, वयस्य, अध्यापकाः।
उत्तर:

(i) परीक्षाभवनम्
तिथि: 20.12.20……..

प्रिय (ii) वयस्य,
(iii) नमस्ते।
भवतः पत्रम् प्राप्तम्। अहम् अधुना स्वविद्यालयस्य (iv) वर्णनं कर्तुम् इच्छामि। मम (v) विद्यालयः अतीव (vi) शोभनः अस्ति। मम विद्यालये विशालं (vii) क्रीडाक्षेत्रम्, समृद्धाः प्रयोगशालाः, सुन्दरः (viii) पुस्तकालयः च सन्ति । उपप्रधानाचार्यः अतीव कर्मठः (ix) सद्व्यवहारशीलः च अस्ति। अस्माकम् (x) अध्यापकाः मनोयोगेन पाठयन्ति। सर्वे छात्राः अपि योग्याः सन्ति । विस्तरेण पुन: लेखिष्यामि।

तव मित्रम्,
क० ख० ग०

प्रश्न 12.
भवान् नर्मदेश्वरः। भवतः पितृ महोदयः उज्जैन नगरे सर्वकारस्य सेवां करोति। सः षण्मासेभ्यः गृहं भोपाल नगरं न आगतः। अतः तस्मै गृहस्य वार्ता निवेदयन् एकं पत्रं लिखतु भवान्। सहायतार्थं शब्द मञ्जूषा प्रदत्ता
अस्ति ।

(आप नर्मदेश्वर हैं। आपके पिताजी उज्जैन नगर में सरकारी सेवा करते हैं। वे छह महीनों से घर भोपाल नहीं आए हैं। अतः उन्हें घर की बात को बताते हुए एक पत्र लिखिए। सहायता हेतु शब्द मंजूषा दी गई है।)

10/18 आर्य नगरम्
भोपाल (मध्यप्रदेशः)
दिनाङ्कः 07-02-20 …………………..

सेवायाम्, पूज्यपितृः (i)……………….
सादरं प्रणामम्।
सविनयं (ii) ……….. वर्तते यत् अत्र सर्वं कुशलम् अस्ति। भवतां (iii) ……….. ज्ञातुम् इच्छामि। षट् मासाः व्यतीताः भवतः अत्र (iv)……………. न अभवत्। किं भवता अवकाशं न प्राप्तम्? अत्र सर्वे जनाः (v)………… सन्ति। मातृचरणाः तु दिवानिशं भवतामेव स्मरणं कुर्वन्ति। कृपया (vi)…………. भवान् द्वित्रि वा दिवसेभ्यः अत्र आगच्छेत्। तत्र भवतः (vii)……….. कीदृशम् अस्ति? भोजन-निवासादि (viii)……….. कीदृशम् अस्ति? कृपया लिखतु भवान्। मम महाविद्यालये सम्प्रति स्नातकोत्तर कक्षाणां छात्राणां परीक्षा चलति अत: (ix) ………………..
अवकाशः विद्यते। गृहे सर्वे जनाः स्वस्थाः सन्ति। कृपया स्वागमनस्य वार्ता शीघ्रमेव सूचयतु भवान्।

भवतां पुत्रः
(x)…….

मञ्जूषा-व्याकुलाः, नर्मदेश्वरः, कुशलतां, पितृचरणाः, अस्माकम्, निवेदनं, व्यवहारं, आगमनं, शीघ्रमेव, स्वास्थ्यं

उत्तर:

10/18 आर्य नगरम्
भोपाल (मध्यप्रदेश:)
दिनाङ्कः 07-02-20……………..

सेवायाम्, पूज्यपादाः (i) पितृचरणाः।
सादरं प्रणामम्।
सविनयं (ii) निवेदनं वर्तते यत् अत्र सर्वं कुशलम् अस्ति। भवतां (iii) कुशलतां ज्ञातुम् इच्छामि। षट् मासाः व्यतीताः भवतः अत्र (iv) आगमनं न अभवत्। किं भवता अवकाशं न प्राप्तम्? अत्र सर्वे जनाः (v) व्याकुलाः सन्ति। मातृ चरणाः तु दिवानिशं भवतामेव स्मरणं कुर्वन्ति। कृपया (vi) शीघ्रमेव भवान् द्वित्रि वा दिवसेभ्यः अत्र आगच्छेत्। तत्र भवतः (vii) स्वास्थ्यं कीदृशम् अस्ति? भोजन-निवासादि (viii) व्यवहारं कीदृशम् अस्ति? कृपया लिखतु भवान्। मम महाविद्यालये सम्प्रति स्नातकोत्तर कक्षाणां छात्राणां परीक्षा चलति अत: (ix) अस्माकम् अवकाशः विद्यते। गृहे सर्वे जनाः स्वस्थाः सन्ति। कृपया स्वागमनस्य वार्ता शीघ्रमेव सूचयतु भवान्।

भवतां पुत्र (x)
नर्मदेश्वरः

प्रश्न 13.
भवतः नाम रविकान्तः अस्ति। भवान् नवमी कक्षायां पठति। अद्य भवतः गृहे अनेके अतिथयः आगमिष्यन्ति।अतः तेषां व्यवस्थायै भवान् विद्यालयात् एकस्य दिवसस्य अवकाशं प्राप्तुम् इच्छति। एतदर्थं मञ्जूषायाः पदानि नीत्वा इदं प्रार्थना पत्रं पूरयतु भवान्। (आपका नाम रविकान्त है। आप नवमी कक्षा में पढ़ते हैं। आज आपके घर में अनेक अतिथि आएँगे। इसलिए उनकी व्यवस्था के लिए आप विद्यालय से एक दिन की छुट्टी पाना चाहते हैं। इसके लिए मंजूषा से शब्दों
को लेकर इस प्रार्थना पत्र को आप भरिए।)

क.ख.ग. विद्यालयः
नव दिल्ली
तिथि: 5.8.20……………

सेवायाम् ,
श्रीमन्तः प्रधानाचार्य महोदया:
(i) …………..
टैगोर गार्डन, नव दिल्ली
विषय : एकस्य दिवसस्य (ii) …………. प्रार्थनापत्रम्
महोदया:!
सविनयं निवेद्यते यत् अहं भवतां विद्यालयस्य (iii)……………. कक्षायाः छात्रोऽस्मि। अद्य मम (iv)…………….. अनेके अतिथयः आगमिष्यन्ति। यतः आगामी (v) …………..मम भ्रातुः विवाहः भविष्यति, तद् (vi)……………….. एव अभिलक्ष्य ते अतिथयः (vii)…………….. कर्तुम् आगामिष्यन्ति। अतः भवद्भ्यः (viii)…………….. वर्तते यत् कृपया (ix)…………….. एकस्य दिवसस्य अवकाशं दत्त्वा कृतार्थयन्तु भवन्तः।
महती कृपा भविष्यति।

भवदीयः शिष्यः
(x)……………..

मञ्जूषा-रविकान्तः, गृहे, अवकाशार्थं, मासे, राजकीय वरिष्ठ माध्यमिक विद्यालयः, मह्यम्, नवमी, कार्यक्रमम, विचार, निवेदनं।
उत्तर:

क.ख.ग. विद्यालयः
नव दिल्ली तिथि: 5.8.20…………..
सेवायाम,

श्रीमन्तः प्रधानाचार्य महोदयाः
(i) राजकीय वरिष्ठ माध्यमिक विद्यालयः
टैगोर गार्डन, नव दिल्ली
विषय : एकस्य दिवसस्य (ii) अवकाशार्थं प्रार्थनापत्रम्

महोदयाः! सविनयं निवेद्यते यत् अहं भवतां विद्यालयस्य (iii) नवमी कक्षायाः छात्रोऽस्मि। अद्य मम (iv) गृहे अनेके अतिथयः आगमिष्यन्ति। यतः आगामी (v) मासे मम भ्रातुः विवाहः भविष्यति, तद् (vi) कार्यक्रमम् एव अभिलक्ष्य ते अतिथयः (vii) विचारं कर्तुम् आगमिष्यन्ति। अतः भवद्भ्यः (viii) निवेदनं वर्तते यत् कृपया (ix) मह्यम् एकस्य दिवसस्य अवकाशं दत्त्वा कृतार्थयन्तु भवन्तः। महती कृपा भविष्यति।

भवदीयः शिष्यः
(x) रविकान्तः

प्रश्न 14.
भवान् प्रियंवदः पश्चिमी दिल्ली क्षेत्रस्य मधुविहारे वसति। भवतः क्षेत्रे द्विनद्वयात् विद्युत् न आगच्छत्। अतः
सर्वे क्षेत्रवासिनां पक्षतः आवासीय-कल्याण-संगठनस्य (R.W.A.) सचिवं प्रति तं निवेदयितुम् समस्यायाः समाधानाय इदं पत्रं मञ्जूषायाः पदानां सहायतया लिखतु भवान्। (आप प्रियंवद पश्चिमी दिल्ली क्षेत्र के मधु विहार क्षेत्र में रहते हैं। आपके क्षेत्र में दो दिनों से बिजली नहीं आई। इसलिए सब क्षेत्रवासियों की ओर से आवासीय-कल्याण-संगठन (R.W.A.) के मंत्री को समस्या के समाधान हेतु निवेदन करते हुए मंजूषा के शब्दों की सहायता से आप पत्र लिखिए।)

गृहसंख्या 10, वीथिका संख्या-2
मधुविहार, नव दिल्ली
दिनाङ्कः 10.10.20……..

सेवायाम्,
सचिवः
आवासीय-कल्याण-संगठनम् (R.W.A.)
(i) ………
नव दिल्ली
विषय : वीथिका संख्या द्वयस्य क्षेत्रस्य विद्युत् समास्यायाः समाधानाय निवेदनम्।
महोदय,
निवेदनम् अस्ति यत् अस्माकं (ii) ………… विगत द्विनद्वयात् विद्युत् न (iii)…………अतः सर्वे जनाः महिलाः बालाश्च अतीव दु:खिनः सन्ति। सम्प्रति तु (iv) …………….. परीक्षाः भवन्ति। वर्षाकालः अपि वर्तते। स्थान-स्थाने तु (v) …………….. एव दृश्यते। अनेन जनानां सामान्य व्यवहारमेव न चलति। अहम् अनेकवारं विद्युत्-. विभागस्य (vi) ……………. निवेदितवान्। परम् केवलं आश्वासनम् एव (vi) ……………. अभवत्। कार्यस्य उपरि केतापि ध्यान न दत्तम्। अतः भवद्भ्यः प्रार्थये यत् अस्याः (viii) …………….. समाधानं शीघ्रमेव कारयतु भवान्; येन सर्वेषां कष्टानि दूरी भवन्तु। भवदीयः (ix) ……………. आभारिणः भविष्यामः। सधन्यवादम्

निवेदका:
(x) ……..

मञ्जूषा-सर्वे विथिकावासिनः, समस्यायाः, मधुविहारम्, वयम्, छात्राणां, प्राप्तम्, क्षेत्रे, जलम्, अधिकारिणः, आगच्छत्।

उत्तर:
गृहसंख्या
वीथिका संख्या-2
मधुविहार, नव दिल्ली
दिनाङ्कः 10.10.20……. सेवायाम्, सचिवः आवासीय-कल्याण-संगठनस्य (R.W.A.) (i) मधुविहारम्, नव दिल्ली विषय : वीथिका संख्या द्वयस्य क्षेत्रस्य विद्युत् समास्यायाः समाधानाय निवेदनम्। महोदय, निवेदनम् अस्ति यत् अस्माकं (ii) क्षेत्रे विगत द्विनद्वयात् विद्युत् न (iii) आगच्छत्। अतः सर्वे जनाः महिलाः बालाश्च अतीव दु:खिनः सन्ति। सम्प्रति तु (iv) छात्राणां परीक्षाः भवन्ति। वर्षाकालः अपि वर्तते। स्थान-स्थाने तु (v) जलम् एव दृश्यते। अनेन जनानां सामान्य व्यवहारमेव न चलति। अहम् अनेकवारं विद्युत्-विभागस्य (vi) अधिकारिणः निवेदितवान्। परम् केवलं आश्वासनम् एव (vii) प्राप्तम् अभवत्। कार्यस्य उपरि केनापि ध्यानं न दत्तम्। अतः भवद्भ्यः प्रार्थये यत् अस्याः (viii) समस्यायाः, समाधानं शीघ्रमेव कारयतु भवान्; येन सर्वेषां कष्टानि दूरी भवन्तु। भवदीयः (ix) वयम् आभारिणः भविष्यामः।
सधन्यवादम्

निवेदकाः
(x) सर्वे वीथिकावासिनः

प्रश्न 15.
मञ्जूषायां प्रदत्तानां पदानां सहायतया पुस्तक-प्रेषणार्थं प्रकाशकं प्रति पत्रम् लिखत।
(मञ्जूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से पुस्तक भेजने के लिए प्रकाशक को पत्र लिखिए।)
सेवायाम्,
श्रीमान् (i) ………….. ,
(ii) ………………,
जवाहरलाल नेहरू मार्गः, पुणे।
मान्यवराः,
अहं (iii) ………….. छात्रः अस्मि । भवद्भिः सद्यः प्रकाशितानि नवमकक्षायाः (iv) ………….. मया (v) अहं तेषु कानिचित् पुस्तकानि क्रेतुम् इच्छामि। कृपया अधोलिखितानि पाठ्यपुस्तकानि (vi) ……………. द्वारा शीघ्र (vii) …………..।
1. सरल संस्कृत व्याकरणम्।
2. शेमुषी संस्कृत पाठ्यपुस्तकम्।
(viii) ………………….
(ix) …………,
आलोकनाथः
(x) ……………….,
हिमगिरि आवास योजना
नव दिल्ली -110090

मञ्जूषा-नवमकक्षायाः, प्रबन्धक-महोदयः, गृहसंख्या 27, श्री अक्षर प्रकाशन संस्था, पाठ्यपुस्तकानि, वी.पी.पी.,भवताम् विश्वासपात्रः, प्रेषणीयानि, दृष्टानि, सधन्यवादम्।
उत्तर:
सेवायाम्, श्रीमान् (i) प्रबन्धक-महोदयः,
(ii) श्री अक्षर प्रकाशन संस्था,
जवाहरलाल नेहरू मार्गः, पुणे।
मान्यवराः, अहं (iii) नवमकक्षायाः छात्रः अस्मि । भवद्भिः सद्यः प्रकाशितानि नवमकक्षायाः (iv) पाठ्यपुस्तकानि मया (v) दृष्टानि। अहं तेषु कानिचित् पुस्तकानि क्रेतुम् इच्छामि। कृपया अधोलिखितानि पाठ्यपुस्तकानि (vi) वी.पी.पी. द्वारा शीघ्रं (vii) प्रेषणीयानि।
1. सरल संस्कृत व्याकरणम्।
2. मणिका संस्कृत अभ्यासपुस्तकम् ।
(viii) सधन्यवादम्।

(ix) भवताम् विश्वासपात्रः,
आलोकनाथः
(x) गृहसंख्या 27,
हिमगिरि आवास योजना
नव दिल्ली -110090

We have given detailed NCERT Solutions for Class 10 Sanskrit Grammar Book सङ्केताधारितम् औपचारिकम् अनौपचारिक च पत्रम् Questions and Answers come in handy for quickly completing your homework.

Sanskrit Vyakaran Class 10 Solutions सङ्केताधारितम् औपचारिकम् अनौपचारिक च पत्रम्

अतिरिक्त-उदाहरणानि

1. अस्वस्थतायाः हेतोः दिनद्वयस्य अवकाशार्थम् प्रधानाचार्य प्रति लिखिते प्रार्थनापत्रे मञ्जूषायाः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
(अस्वस्थ होने के कारण दो दिन के अवकाश के लिए प्रधानाचार्य को लिखे गए प्रार्थना-पत्र में मञ्जूषा से पद चुनकर खाली स्थान भरिए।)

परीक्षाभवनम्

आदरणीयाः (i) _______________।
विषय- अवकाशप्राप्तये निवेदनम्।
सविनयं (ii) ____________ अस्ति यत् अहं (iii) ____________ आक्रान्तः अस्मि। एतस्मात् कारणात् विद्यालयम् आगन्तुम् (iv) _______________ अस्मि। अतः मह्यम् (v) _______________ अवकाशं प्रदाय (vi) _______________ अनुगृह्णन्तु। एतयोः दिवसयोः अध्ययनस्य या (vii) _______________ भविष्यति ताम् (viii) _______________ यतिष्ये।
(ix) _______________

भवदीयः शिष्यः
क, ख, ग

तिथि: (x) _______

मञ्जूषा- दूरीकर्तुम्, हानिः, धन्यवादः, दिनद्वयस्य, प्रधानाचार्याः, असमर्थः, माम्, तीव्रज्वरेण, निवेदनम्, 20-8-20……….
उत्तराणि:
(i) प्रधानाचार्याः
(ii) निवेदनम्
(iii) तीव्रज्वरेण
(iv) असमर्थः
(v) दिनद्वयस्य
(vi) माम्
(vii) हानिः
(viii) दूरीकर्तुम्
(ix) धन्यवादः

2. विद्यालयस्य प्रधानाचार्यां प्रति लिखिते शुल्कक्षमाप्रार्थनापत्रे मञ्जूषायाः समुचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत-
(विद्यालय की प्रधानाचार्या को लिखे गए शुल्क माफी प्रार्थना-पत्र में मञ्जूषा के समुचित पदों से खाली स्थान भरिए।)

परीक्षाभवनात्

आदरणीयाः (i) _______________
विषय- शुल्कक्षमापनार्थं निवेदनम्
(ii) _______________

(iii) _______________ निवेदनम् अस्ति यत् मम पिता एकस्मिन् सर्वकारविद्यालये (iv) _______________ अस्ति। तस्य मासिकं (v) _______________ द्विसहस्र रूप्यकाणि अस्ति। अस्माकं परिवारे (vi) _______________ सन्ति। अस्मिन् सीमिते वर्तने विद्यालयस्य (vii) _______________ अतीव कठिनम् अस्ति। कृपया तदर्थं (viii) _______________ प्रदाय (ix) _______________ माम् अनुगृह्णन्तु।
(x) _______________

भवदीया
आज्ञाकारिणी शिष्या
क, ख, ग

तिथि : 24-7-20……..

मञ्जूषा- सधन्यवादम्, भवत्यः, शिक्षाशुल्कप्रदानम्, वर्तनम्, लिपिकः, महोदयाः, प्रधानाचार्याः सदस्याः, सविनयम्, स्वीकृतिम्
उत्तराणि:
(i) प्रधानाचार्याः
(ii) महोदयाः
(iii) सविनयम्
(iv) लिपिकः
(v) वर्तनम्
(vi) सदस्याः
(vii) शिक्षाशुल्कप्रदानम्
(viii) स्वीकृतिम्
(ix) भवत्यः
(x) सधन्यवादम्

3. सुकन्या कोलकातानगरे छात्रावासे निवसति। सा विद्यालयतः शैक्षिकभ्रमणाय भुवनेश्वरं गन्तुम् इच्छति। एतदर्थम् अनुमतिं राशिं च प्राप्तुं सा नवदिल्लीस्थं पितरं प्रति पत्रम् एकं लिखति। मञ्जूषातः पदानि विचित्य पत्रे रिक्तस्थानानि पूरयन्तु।

छात्रावासः
राजकीयः विद्यालयः
(i) _______________
तिथि: 25-2-20XX

माननीयाः पितृवर्याः,

सादरं प्रणमामि।

भवतः पत्रं प्राप्तम्। मम (ii) _______________ परीक्षा समाप्ता। परीक्षापत्राणि अतिशोभनानि जातानि। यावत् परीक्षापरिणामः न आगच्छति तावत् |आगामिमासस्य प्रथमसप्ताहे (iii) _______________ विद्यालयस्य अध्यापिकाः अस्मान् शैक्षिकभ्रमणाय (iv) _______________ नेष्यन्ति। अहम् अपि ताभिः (v) _______________ गन्तुम् इच्छामि। एतदर्थम् मया कक्षाध्यापिकायै (vi) _______________ रूप्यकाणि दातव्यानि सन्ति। अतः यदि अनुमतिः (vii) _______________ तर्हि अहम् अपि गच्छेयम्। ज्ञानवर्धनार्थम् एतत् अतिरिच्य अवसरं च पश्यामि। अतः कृपया उपर्युक्तां राशिं प्रेषयित्वा माम् अनुगृहीतां कुर्वन्तु।

सर्वेभ्यः मम (viii) _______________ निवेदनीयाः।

भवतां प्रिया (ix) _______________
सुकन्या

वेष्टनम्-
श्री देवदत्त, महापात्रः
1/30, साकेत, नव दिल्ली – (x) ____________

मञ्जूषाः- प्रणामाः, सह, कोलकातातः, स्यात्, पञ्चशतम्, 110019, भुवनेश्वरम्, प्रथमसत्रीया, मम, पुत्री
उत्तराणि:
(i) कोलकातातः
(ii) प्रथमसत्रीया
(iii) मम
(iv) भुवनेश्वरम्
(v) सह
(vi) पञ्चशतम्
(vii) स्यात्
(viii) प्रणामाः
(ix) पुत्री
(x) 110019

4. सौम्यः दिल्ली नगरे वसति। तस्य मित्रं सुमतिः असमप्रदेशे वसति। सौम्येन गणतन्त्रदिवसस्य शोभायात्रायां भागः गृहीतः। सः स्वानुभवान् स्वमित्रं सुमतिं प्रति पत्रे लिखति। मञ्जूषातः पदानि विचित्य पत्रं पूरयन्तु।

ए-14, वसन्तविहारः
नवदिल्लीतः
तिथि: 05-05-20XX

प्रियसखि सुमते,
(i) ____________
अत्र कुशलं तत्रास्तु। अहं (ii) ____________ सज्जायां व्यस्तः आसम्। अतः विलम्बेन तव पत्रस्य उत्तरं ददामि। अस्मिन् वर्षे मयापि गणतन्त्रदिवसस्य शोभायात्रायां भागः (iii) ____________।
अस्माकं विद्यालयस्य (iv) ____________ राजपथे स्वकलायाः प्रदर्शनम् अकरोत्। अहं गरबानृत्यस्य (v) ____________ आसम्। छात्राणां राष्ट्रगानस्य ओजस्वी ध्वनिः (vi) ____________ गुञ्जितम् अकरोत्। स्वराष्ट्रस्य सैन्यबलानां पराक्रमप्रदर्शनानि विचित्रवर्णानि परिदृश्यानि (vii) ____________ च दृष्ट्वा अहं गौरवान्वितः(viii) ____________ बाल्यावस्थायाः स्वप्नः तत्र पूर्जातः।
(ix) ____________ वन्दनीयौ।

भवत्याः (x) ____________
सौम्य

मञ्जूषाः- पितरौ, गृहीतः, नमस्ते, मम, सुहृद्, राजपथम्, वाद्यवृन्दम्, लोकनृत्यानि, गणतन्त्रदिवस समारोहस्य, प्रमुख-सञ्चालकः।
उत्तराणि:
(i) नमस्ते
(ii) गणतन्त्रदिवस समारोहस्य
(iii) गृहीतः
(iv) वाद्यवृन्दम्
(v) प्रमुख-सञ्चालक:
(vi) राजपथम्
(vii) लोकनृत्यानि
(viii) मम
(ix) पितरौ
(x) सुहृद्।

5. सुजाता दिल्लीमहानगरे वसति। तस्याः सखी दिव्यामहादेवन् चेन्नईनगरे निवसति। सुजाताया: विद्यालये पर्यावरणविषये एका गोष्ठी जाता। गोष्ठी वर्णयन्ती सुजाता दिव्यायै पत्रम् एकं लिखति। मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा पत्रं पूरयन्तु।

20, वसन्तविहारः
नवदिल्लीतः
तिथि: 20-05-20XX

(i) _______ दिव्ये,
नमस्ते!

ह्यः अस्माकं विध्यालये (ii) _______ एका महत्त्वपूर्णा गोष्ठी अभवत्। तत्र महानगरेषु वर्धमानं प्रदूषणं दृष्ट्वा ‘पर्यावरणस्य (iii) _______ उपयानां विषये चर्चा अभवत्। गोष्ठ्यां वक्तृणां विचारसारः आसीत् यत् गृहात् बहिः, (iv) _______ रथ्यासु च अवकरः न क्षेपणीयः। (v) _______ समये-समये जलशुद्धिः करणीया। मार्गेषु, उद्यानेषु, विद्यालयेषु च अधिकाधिकं (vi) _______ आरोपणीयाः। जनजागरणार्थं “वृक्षो रक्षति रक्षितः”, “जलम् एव जीवनम्” एतादृशानि महावाक्यानि पटट्किासु लिखित्वा यत्र तत्र (vii) _______। ध्वनिप्रदूषणं निवारयितुं ध्वनिप्रसारकयन्त्राणां (viii) _______ प्रयोगः करणीयः। अस्मिन् विषये भवत्याः विद्यालये किं किं भवति इति मां विस्तरेण लिखतु।

पितरौ वन्दनीयौ।

भवत्याः सखी,
(ix) _______

वेष्टनम्
(x) _______
50/1, चेन्ना स्वामी नगरम्, चेन्नई

मञ्जूषाः- सुजाता, नदीजलेषु, स्नेहस्निग्धे, पर्यावरणविषये, न्यूनतमः, वृक्षाः, रक्षणाय, दिव्यामहादेवन्, टङ्कनीयानि, जलप्रदूषण-निवारणाय।
उत्तराणि:
(i) स्नेहस्निग्धे
(ii) पर्यावरणविषये
(iii) रक्षणाय
(iv) नदीजलेषु
(v) जलप्रदूषण-निवारणाय
(vi) वृक्षाः
(vii) टङ्कनीयानि
(viii) न्यूनतमः
(ix) सुजाता
(x) दिव्यामहादेवन्।

6. विकासः नैनीतालस्य एकस्मिन् विद्यालये पठति। सः छात्रावासात् अमेरिका-वास्तव्यं मित्रं जोसेफ नैनीतालविषये पत्रम् एकं लिखति। मञ्जूषातः पदानि विचित्य पत्रे रिक्तस्थानानि पूरयन्तु।

छात्रावासः
(i) _______
तिथि: 20-01-20XX

प्रिय (ii) _______ जोसेफ,
(iii) _______
गतमासे आवयोः दूरभाषेण वार्तालापः अभवत्। (iv) _______ एव अत्र हिमपातः आरभत। तं द्रष्टुम् अनेके यात्रिणः दूरतः आगताः आसन्। नैनीसरः अत्र एक विशेषम् आकर्षणस्थलम् अस्ति, तस्य अपि जलं (v) _______ आसीत्। तदा तत्र नौकाविहारः तु सम्भवः नासीत् किन्तु (vi) _______ आनन्दिताः आसन्। भयङ्करे शीतेऽपि यात्रिणः ‘चाइना-पीक’ इति स्थानं द्रष्टुम् गताः आसन्। अत्रत्यानि प्राकृतिकदृश्यानि आकर्षकाणि मनोरमाणि च सन्ति।

यात्रिणां समूह (vii) _______ स्थानीयाः आपणिकाः प्रमुदिताः आसन्। भोजनालयेषु आवासः दुर्लभः अभवत् निवासाय (viii) _______ भाटकं प्रवृद्धम् आसीत्। अहम् इच्छामि यत् ईदृशे अवसरे भवान् अपि भारते आगच्छेत् पर्वतीयस्थलस्य च आनन्दम् (ix) _______।

अग्रिम दिसम्बरमासे जनवरीमासे वा भवान् अत्र आगमिष्यति इति मे हार्दिकी कामना।

सधन्यवादम्,

(x) _______ मित्रम्,
विकासः

मञ्जूषाः- भवताम्, दृष्ट्वा, नैनीतालम्, अनुभवेत्, मित्र, प्रकोष्ठानाम्, हिमीभूतम्, नमो नमः, दिनद्वयानन्तरम्, स्केटिंगप्रेमिणः।
उत्तराणि:
(i) नैनीतालम्
(ii) मित्र
(iii) नमो नमः
(iv) दिनद्वयानन्तरम्
(v) हिमीभूतम्
(vi) स्केटिंगप्रेमिणः
(vii) दृष्ट्वा
(viii) प्रकोष्ठानाम्
(ix) अनुभवेत्
(x) भवताम्।

परीक्षापयोगिनी विविध पत्राणि

1. भवान् राकेशः। भवतः विद्यालयः छात्रान् शिक्षा-यात्रायै जोधपुरम् नेष्यति। पितुः आज्ञाप्राप्त्यर्थम् लिखिते पत्रे मञ्जूषापदानां सहायतया रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत।
(आप राकेश हैं। आपका विद्यालय छात्रों को शिक्षा-यात्रा के लिए जोधपुर ले जाएगा। पिता जी की आज्ञा प्राप्ति के लिए लिखे इस पत्र के रिक्त स्थानों को मंजूषा की सहायता से पूर्ण करें। You are Rakesh. Your school will take the students Jodhpur on an educational trip. Complete the letter written to your father to seek his permission by filling up the blanks with the words given in the box.)

8, संस्कृतिः (i) _______
दिनाङ्क: 3.8.20…………

आदरणीयाः (ii) _______।
सादरं (iii) _______।
भवताम् पत्रम् प्राप्तम् (iv) _______ च ज्ञाता। मम विद्यालयः शरदावकाशे छात्रान् (v) _______ जोधपुरम् नेष्यति। अहम् अपि एतत् (vi) _______ नगरं द्रष्टुम् इच्छामि । मह्यम् (vii) _______ पञ्चशतम् रूप्यकाणि प्रेषयन्तु
(viii) _______ शेषं कुशलम्। (ix) _______ मम प्रणामाः अनुजाय च स्नेहः।

(x) _______ पुत्रः
राकेशः

मञ्जूषा- यात्राव्ययार्थम्, भवताम्, पितृमहोदयाः, छात्रावासतः, भवन्तः, ऐतिहासिकम्, नमोनमः, अम्बायै, कुशलता, शिक्षा-यात्रायै।
उत्तराणि:

8, संस्कृतिः (i) छात्रावासतः
दिनाङ्कः 3.8.20…….

आदरणीयाः (ii) पितृमहोदयाः।
सादरं (iii) नमोनमः।
भवताम् पत्रम् प्राप्तम् (iv) कुशलता च ज्ञाता। मम विद्यालयः शरदावकाशे छात्रान् (v) शिक्षा-यात्रायै जोधपुरम् नेष्यति। अहम् अपि एतत् (vi) ऐतिहासिकम् नगरं द्रष्टुम् इच्छामि। मह्यम् (vii) यात्राव्ययार्थम् पञ्चशतम् रूप्यकाणि प्रेषयन्तु (viii) भवन्तः। शेषं कुशलम्। (ix) अम्बायै मम प्रणामाः अनुजाय च स्नेहः।

(x) भवताम् पुत्रः
राकेशः

2. भवान् सोमरत्नः।मातुःस्वास्थ्यं ज्ञातुम् भगिनीं लतां प्रति लिखिते पत्रे मञ्जूषायां दत्तैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
(आप सोमरत्न हैं। माता जी का स्वास्थ्य जानने के लिए बहन लता को लिखे पत्र में मंजूषा में दिए गए पदों की सहायता से खाली स्थानों को भरिए। You are Somratna. Complete the letter written to your sister Lata to know how your mother is by filling up the blanks with the words given in the box.)

(i) ____________
शिमलानगरम्
दिनाङ्कः 23.12.20……..

समादरणीये (ii) ____________।
नमोनमः।
पत्रेण ज्ञातम् यत् अम्बा (iii) ____________ अस्ति । अहम् अतीव (iv) ____________ अस्मि परम् परीक्षाकारणात् गृहम् (v) ____________ सक्षमः अस्मि । भवती (vi) ____________ तस्यै (vii) ____________ यच्छतु, भगवत्कृपया सा शीघ्रम् (viii) ____________ भविष्यति। कृपया पत्रोत्तरम् (ix) ____________ प्रेषयत्।

तव भ्राता
(x) ____________

मञ्जूषा- औषधिम्, सोमरत्नः, आगन्तुं, भगिनि, चिन्तितः, यथासमयम्, ज्वरपीडिता, छात्रावासतः, शीघ्रम्, स्वस्था।
उत्तराणि:

(i) छात्रावासतः
शिमलानगरम्
दिनाङ्क: 23.12.20….

समादरणीये (ii) भगिनी।
नमोनमः।
पत्रेण ज्ञातम् यत् अम्बा (iii) ज्वरपीडिता अस्ति। अहम् अतीव (iv) चिन्तितः अस्मि परम् परीक्षाकारणात् गृहम् (0) आगन्तुं सक्षमः न अस्मि। भवती (vi) यथासमयम् तस्यै (vii) औषधिम् यच्छतु, भगवत्कृपया सा शीघ्रम् (viii) स्वस्था भविष्यति। कृपया पत्रोत्तरम् (ix) शीघ्रम् प्रेषयतु।

तव भ्राता
(x) सोमरत्नः

3. भवान् प्रतापः। भवता संस्कृतनाटके श्री कृष्णस्य भूमिकायाः अभिनयः कृतः सर्वोत्तम-अभिनयस्य पुरस्कारः च प्राप्तः। तत् सूचयता भवता स्वपितरं प्रति लिखिते पत्रे मञ्जूषातः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पत्रं पुनः लिखत।
(आप प्रताप हैं। आपने संस्कृत नाटक में श्री कृष्ण की भूमिका की है और सर्वोत्तम अभिनय हेतु पुरस्कार प्राप्त किया है। उसे सूचित करते हुए अपने पिता जी को लिखे पत्र में मंजूषा से शब्दों को लेकर खाली स्थानों को भरकर पत्र को फिर से लिखिए। You are Pratap. You have played the role of Shri Krishna in a Sanskrit drama and won the prize for the best acting. Rewrite the letter written to your father to tell him about this by filling up the blanks with the words given in the box.)

छात्रावासः
नवोदयविद्यालयः
(i) _______________।
दिनाङ्कः 11.7.20……..

परमपूज्यपितृचरणयोः
(ii) _______________ वन्दनम्। अहम् अत्र भवतः आशीर्वादेन (iii) _______________ अस्मि। मम विद्यालये एका संस्कृतनाटक-प्रतियोगिता (iv) _______________। अहम् तस्यां श्रीकृष्णस्य अभिनयं कृतवान्। (v) _______________ सभां प्रविश्य अहं पाण्डवानां कृते (vi) _______________ ग्रामान् एव (vii) _______________। दुर्योधनः माम् ग्रहीतुं यत्नं कृतवान्। सर्वैः दर्शकैः (viii) _______________ कृतम्। अहम् सर्वोत्कृष्ट-अभिनेतुः पुरस्कार प्राप्तवान्।
(ix) _______________ मातृचरणाभ्याम्।

भवदीयः प्रियः पुत्रः
(x) _______________

मञ्जूषा- याचितवान्, स्वस्थः, सादरं, जयपुरतः, प्रतापः, पञ्च, अभवत्, नमः, करतलवादनं, दुर्योधनस्य।
उत्तराणि:

छात्रावासः
नवोदयविद्यालयः
(i) जयपुरतः।
दिनाङ्कः 11.7.20…….

परमपूज्यपितृचरणयोः
(ii) सादरं वन्दनम्। अहम् अत्र भवतः आशीर्वादेन (iii) स्वस्थः अस्मि। मम विद्यालये एका संस्कृतनाटक-प्रतियोगिता (iv) अभवत्। अहम् तस्यां श्रीकृष्णस्य अभिनयं कृतवान्। (v) दुर्योधनस्य सभां प्रविश्य अहं पाण्डवानां कृते (vi) पञ्च ग्रामान् एव (vii) याचितवान्। दुर्योधनः माम् ग्रहीतुं यत्नं कृतवान्। सर्वैः दर्शकैः (viii) करतलवादनं कृतम्। अहम् सर्वोत्कृष्टअभिनेतुः पुरस्कार प्राप्तवान्।
(ix) नमः मातृचरणाभ्याम्।

भवदीयः प्रियः पुत्रः
(x) प्रतापः

4. भवान् नवेन्दुः जन्मदिवसोत्सवे कालघटिकायाः पुरस्कारं वाञ्छति। पितरं प्रति लिखितं पत्रं मञ्जूषायाः उचितं पदं चित्वा पत्रं पूरयत।
(आप नवेन्दु जन्मदिवस के उत्सव पर घड़ी भेंट चाहते हैं। पिता को लिखे पत्र की मंजूषा से उचित पदों को लेकर पत्र को पूर्ण कीजिए। You are Navendu. You want a watch as your birthday gift. Complete the letter written to your father with the words taking from the box.)

(i) _______________
दिनाङ्क: 16.8.20…….

परमादरणीयाः (ii) _______________
सादरं प्रणमामि।
(iii) _______________ कुशलं तत्रास्तु। भवता स्वपत्रे पृष्टं यत् जन्मदिवसस्य (iv) _______________ अहं किम् वाञ्छामि? अहं तु (v)
_______________ कालघटिकाम् इच्छामि। छात्रावासे सर्वाणि कार्याणि (vi) _______________ भवन्ति परं निश्चितसमयात् भोजनव्यवस्था न वर्तते। प्रातः पञ्चवादने जागरणम् (vii) _______________। अतः नियमपालनाय घटिका अत्यावश्यकी। अनया (viii) _______________ अपि दैनिककार्येषु नियमितः भविष्यामि। शेषं सर्वं कुशलम्। मम जनन्यै अग्रजाय च सादरं (ix) _______________

भवदीयः प्रियपुत्रः
(x) _______________

मञ्जूषा- अत्र, यथासमयम्, अत्यावश्यकम्, प्रणामाः, छात्रावासः, उपहाररूपेण, एकां, पितृमहाभागाः, अन्येषु, नवेन्दुः।
उत्तराणि:

(i) छात्रावासः
दिनाङ्कः 16.8.20…….

परमादरणीयाः (ii) पितृमहाभागाः
सादरं प्रणमामि।
(iii) अत्र कुशलं तत्रास्तु। भवता स्वपत्रे पृष्टं यत् जन्मदिवसस्य (iv) उपहाररूपेण अहं किम् वाञ्छामि? अहं तु (v) एकां कालघटिकाम् इच्छामि। छात्रावासे सर्वाणि कार्याणि (vi) यथासमयम् भवन्ति परं निश्चितसमयात् भोजनव्यवस्था न वर्तते।
प्रातः पञ्चवादने जागरणम् (vii) अत्यावश्यकम्। अतः नियमपालनाय घटिका अत्यावश्यकी। अनया (viii) अन्येषु अपि दैनिककार्येषु नियमितः भविष्यामि।
शेषं सर्वं कुशलम्। मम जनन्यै अग्रजाय च सादरं (ix) प्रणामाः।

भवदीयः प्रियपुत्रः
(x) नवेन्दुः

5. भवान् सुन्दरः। भवतः अनुजः नैनीताल नगरस्य वुडफोर्ट नामके विद्यालये दशमी कक्षायां पठति। तस्य समाचार ज्ञातुं प्रयत्नशीलः भवान्। अतः तस्य विद्यालयस्य प्रधानाचार्य प्रति एकं पत्रं लिखितुम् इच्छति भवान्। तत्पत्रं मञ्जषायाः पदानां सहायतया सम्परयत।
(आप सुन्दर हैं। आपका छोटा भाई नैनीताल नगर के वुडफोर्ट नामक विद्यालय में दशमी कक्षा में पढ़ता है। उसका समाचार जानने के लिए आप प्रयत्न कर रहे हैं। इसके लिए उस विद्यालय के प्रधानाचार्य को एक पत्र आप लिखना चाहते हैं। उस पत्र को मंजूषा के पदों से आप लिखिए। You are Sunder. Your younger brother studies in 10th standard in Woodfort School of Nainital district. You want to know about his healthwealth, etc. For this, you want to write a letter to the Principal of his school. Complete this letter with the help of words in box.)

1/360 गोलागोकर्णपुरम्।
(i) _______________
दिनाङ्क : 23-05-20…
सेवायाम्,
श्रीमन्तः प्रधानाचार्याः महोदयाः,
(ii) _______________
नैनीतालम् (उत्तराखण्डम्)
सादरं नमोनमः।
महाभागाः,
सादरं निवेदनं वर्तते यत् मम अनुजः देवर्षिः भवतां विद्यालयस्य (iii) _______________ कक्षायां पठति। विगत मासस्य तस्य कञ्चिदपि (iv) _______________ न आगच्छत्। सः किं करोति? कथं पठति? तस्य (v) _______________ कथं वर्तते? इत्यादयः। गृहस्य सर्वे जनाः एतदर्थं (vi) _______________ सन्ति। मातुः रोदनं निरन्तरम् एव भवति। अतः भवद्भ्यः (vii) _______________ अस्ति यत् इदं पत्रं प्राप्य भवान् तस्मै (viii) _______________ दातुं कथयतु। भवतां कृपा भविष्यति यावत् तस्य पत्रं न आगमिष्यति तावद् गृहे (ix) _______________ न भविष्यति। कृपया पत्रं दातुं शीघ्रमेव वदन्तु भवन्तः।

भवतां कृपाकांक्षी
सुन्दरः

मञ्जूषा- सधन्यवादम्, कर्णपुरम्, स्वास्थ्य, वुडफोर्ट विद्यालयः, दशमी, दुःखिताः, स्वसमाचार, समाचार, प्रार्थना, शान्तिः
उत्तराणि:

1/360 गोलागोकर्णपुरम्।
(i) कर्णपुरम्
दिनाङ्क : 23-05-20… सेवायाम्,
(ii) वुडफोर्ट विद्यालयः
नैनीतालम् (उत्तराखण्डम्)
सादरं नमोनमः।
महाभागां,
सादरं निवेदनं वर्तते यत् मम अनुजः देवर्षिः भवतां विद्यालयस्य (iii) दशमी कक्षे पठति। विगत मासस्य तस्य कञ्चिदपि (iv) समाचारं न आगच्छत्। सः किं करोति? कथं पठति? तस्य (v) स्वास्थ्यं कथं वर्तते? इत्यादयः। गृहस्य सर्वे जनाः एतदर्थं (vi) दुःखिताः सन्ति। मातुः रोदनं निरन्तरम् एव भवति। अतः भवद्भ्यः (vii) प्रार्थना अस्ति यत् इदं पत्रं प्राप्य भवान् तस्मै (viii) स्वसमाचारं दातुं कथयतु। भवतां कृपा भविष्यतिः यावत् तस्य पत्रं न आगमिष्यति तावद् गृहे (ix) शान्तिः न भविष्यति।
कृपया पत्रं दातुं शीघ्रमेव वदन्तु भवन्तः।
(x) सधन्यवादम्

भवतां कृपाकांक्षी
सुन्दरः

6. भवती जागृतिः शिक्षा शुल्क-आवास शुल्क-परीक्षा शुल्कादीनामर्थे धनं प्रेषणार्थं स्व पितरं पत्रं लिखितुम् इच्छति। मञ्जूषायाः सहायतया भवती तत्सम्पूरयत।
(आप जागृति शिक्षा, आवास तथा परीक्षा शुल्क आदि हेतु धन भेजने के लिए पिता जी को पत्र लिखना चाहती हैं। मंजूषा की सहायता से उसे पूर्ण कीजिए। You are Jagriti and you want to write a letter to your father for sending you money for your house, education and examination fees. With the help of word box, complete their letter.)

छात्रावासः (कन्यार्थम्)
कन्या गुरुकुल विद्यालयः
द्रौणस्थली (उत्तराखण्ड:)
दिनाङ्क : 20-06-20……..
सेवायाम्,
पूजास्पदं पितृचरणाः,
सादरं प्रणामम्।
आशास्यते तत्र परिवारे सर्वे जनाः (i) _______________ भविष्यन्ति। अहम् अपि अत्र स्वस्था अस्मि। अत्र (ii) _______________ वातावरणम् अतीव शोभनं लाभप्रदं चास्ति। काचिद् अपि (iii) _______________ न करणीया। पितृचरणाः! भवन्तः तु जानान्ति एव यत् अस्मिन् मासे (iv) _______________ सर्वे शुल्काः देयाः सन्ति। अतः (v) _______________ आवास शुल्कं परीक्षा शुल्कं च कृत्वा पञ्चसहस्रं (vi) _______________ दातव्यानि सन्ति। कृपया एते शुल्काः अस्मिन् मासे एव देयाः इति अवधार्य शीघ्रमेव (vii) _______________ एतानि रुप्यकाणि प्रेषयतु। येन मम (viii) _______________ व्यवधानं न भवेत्। अत्र मम अध्ययनं (ix) _______________ भवति। किञ्चिदपि कष्टं नास्ति। स्वसमाचारं लिखतु भवान्।

भवदीया पुत्री
(x) _______________

मञ्जूषा- जागृतिः, छात्रावासस्य, भवान्, पठने, गुरुकुलस्य, सम्यक्, स्वस्थाः, चिन्ता, शिक्षाशुल्कं, रुप्यकाणि।
उत्तराणि:
छात्रावासः (कन्यार्थम्) कन्या गुरुकुल विद्यालयः
द्रौणस्थली (उत्तराखण्डः)
दिनाङ्क : 20-06-20……..
सेवायाम्
पूजास्पदं पितृचरणाः,
सादरं प्रणामम्।
आशास्यते तत्र परिवारे सर्वे जनाः (i) स्वस्थाः भविष्यन्ति। अहम् अपि अत्र स्वस्था अस्मि। अत्र (ii) छात्रावासस्य वातावरणम् अतीव शोभनं लाभप्रदं चास्ति। काचिद् अपि (iii) चिन्ता न करणीया। पितृचरणाः! भवन्तः तु जानान्ति एव यत् अस्मिन् मासे (iv) गुरुकुलस्य सर्वे शुल्काः देयाः सन्ति। अतः (v) शिक्षाशुल्कं आवास शुल्कं परीक्षा शुल्कं च कृत्वा पञ्चसहस्रं (vi) रुप्यकाणि दातव्यानि सन्ति। कृपया एते शुल्काः अस्मिन् मासे एव देयाः इति अवधार्य शीघ्रमेव (vii) भवान् एतानि रुप्यकाणि प्रेषयतु। येन मम (viii) पठने व्यवधानं न भवेत्। अत्र मम अध्ययन (ix) सम्यक् भवति।
किञ्चिदपि कष्टं नास्ति। स्वसमाचारं लिखतु भवान्।

भवदीया पुत्री
(x) जागृतिः

7. भवतः नाम धर्मधरः आर्यः वर्तते। भवान् स्व मातुः स्वास्थ्य विषये स्वमातुलं अर्जुन देव आर्यम् एकं पत्रं लिखितुम् इच्छति। मञ्जूषायाः सहायतया तत् सम्पूर्य लिखतु भवान्।
(आपका नाम धर्मधर आर्य है। आप अपनी माता जी के स्वास्थ्य के विषय में अपने मामा अर्जुन देव आर्य को एक पत्र लिखना चाहते हैं। मंजूषा की सहायता से उसे पूर्ण करके आप लिखिए। Your name is Dharmdhar Arya. You want to write a letter to your maternal uncle, Arjun Dev Arya asking him about your mother’s health. With the help of words in box, complete this letter.)

परीक्षा भवनम्
देवानन्दः विज्ञानशाला
राजकोट (गुजरात)
दिनाङ्क : 20-01-20…
सेवायाम्
समादरणीयाः मातुल चरणाः (i) ____________।
सादरं प्रणामम्।
अत्र सर्वं कुशलं वर्तते। तत्रस्थानां सर्वेषां (ii) ____________ कुशलतां कामये।
मातुल! समाचारोऽयं यत् इदानीं (iii) ____________ अस्वस्थाः सन्ति। तस्याः हृदये शनैः-शनैः पीड़ा भवति। यस्याः (iv) ____________ योग्येन चिकित्सकेन भवति। सम्प्रति सा भवन्तम् अधिकं (v) ____________। यदि भवतां दृष्ट्या अन्यः कश्चिद् योग्यः (vi) ____________ भवेत् तर्हि अपि कथयतु भवान्। अहं तां तत्र नीत्वा उपचारं कारयिष्यामि। अधुना मातुः पाचनक्रिया अपि (vii) ____________ अभवत्। तस्याः भोजनस्य पाचनकार्यं तु (viii) ____________ एव न। अतः आगते समये पाचने सहायकं किञ्चिद् (ix) ____________ अपि भवान अत्र नयेत्। अहं भवताम् आभारी भविष्यामि। कृपया शीघ्रमेव आगच्छतु भवान्।

भवदीयः भागिनीसुतः
(x) ____________

मञ्जूषा- औषधिम्, अर्जुन देव आर्याः, चिकित्सा, दुर्बला, धर्मधर आर्यः, स्मरति, जनानां, भवति, मातृचरणाः, चिकित्सकः।
उत्तराणि:
परीक्षा भवनम्
देवानन्दः विज्ञानशाला
राजकोट (गुजरात)
दिनाङ्क : 20-01-20……
सेवायाम् समादरणीयाः मातुल चरणाः (i) अर्जुन देव आर्याः!
सादरं प्रणामम्।
अत्र सर्वं कुशलं वर्तते। तत्रस्थानां सर्वेषां (ii) जनानां कुशलतां कामये।
मातुल! समाचारोऽयं यत् इदानीं (iii) मातृचरणाः अस्वस्थाः सन्ति। तस्याः हृदये शनैः-शनैः पीड़ा भवति। यस्याः (iv) चिकित्सा योग्येन चिकित्सकेन भवति। सम्प्रति सा भवन्तम् अधिकं (v) स्मरति । यदि भवतां दृष्ट्यां अन्यः कश्चिद् योग्यः (vi) चिकित्सकः भवेत् तर्हि अपि कथयतु भवान्। अहं तां तत्र नीत्वा उपचारं कारयिष्यामि। अधुना मातुः पाचनक्रिया अपि (vii) दुर्बला अभवत्। तस्याः भोजनस्य पाचनकार्यं तु (viii) भवति एव न। अतः आगते समये पाचने सहायकं किञ्चिद् (ix) औषधिम् अपि भवान् अत्र नयेत्।
अहं भवताम् आभारी भविष्यामि। कृपया शीघ्रमेव आगच्छतु भवान्।

भवदीयः भागिनीसुतः
(x) धर्मधर आर्यः

8. विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवम् अधिकृत्य मित्रं प्रति लिखिते पत्रे रिक्तस्थानानि पूरयत।
(विद्यालय के वार्षिकोत्सव का वर्णन करके मित्र को लिखे गए पत्र में रिक्त स्थान भरिए। Complete the letter, written to your friend describing about annual function of your school.)

(i) ____________
तिथि: 20.3.20……

प्रिय मित्र (ii) ____________
अद्य तव पत्रं (iii) ____________ समाचारः अयम् यत् गते सप्ताहे विद्यालयस्य (iv) ____________ आसीत्। अहं सर्वे च अध्यापकाः (v) ____________ आसन्। शिक्षानिदेशकः कार्यक्रमस्य (vi) ____________ आसीत्। सः अस्माकम् (vii) ____________ प्राशंसत्। सः योग्येभ्यः छात्रेभ्यः (viii) ____________ अयच्छत्। पितृभ्याम् मम (ix) ____________ निवेदयतु।

(x) भवतः ____________
क०ख०ग०

मञ्जूषा- वार्षिकोत्सवः, कार्यक्रमम्, मित्रम्, प्रणामः, परीक्षाभवनम्, व्यस्ताः, मुख्यातिथिः, पारितोषिकानि, प्राप्तम्, राम।
उत्तराणि:
(i) परीक्षाभवनम्
तिथि: 20.3.20……
प्रिय मित्र (ii) राम,
अद्य तव पत्रं (iii) प्राप्तम्। समाचारः अयम् यत् गते सप्ताहे विद्यालयस्य (iv) वार्षिकोत्सवः आसीत्। अहं सर्वे च अध्यापकाः (v) व्यस्ताः आसन्। शिक्षानिदेशक: कार्यक्रमस्य (vi) मुख्यातिथिः आसीत्। सः अस्माकम् (vii) कार्यक्रमम् प्राशंसत्। सः योग्येभ्यः छात्रेभ्यः (viii) पारितोषिकानि अयच्छत्। पितृभ्याम् मम (ix) प्रणामः निवेदयतु।

(x) भवतः मित्रम्,
क०ख०ग०

9. मित्रं प्रति लिखितं निम्नलिखितं पत्रम् मञ्जूषायां प्रदत्तैः पदैः पूरयत।
(मित्र को लिखे गए निम्नलिखित पत्र को मञ्जूषा में दिए गए पदों से भरिए। Complete the following letter, with suitable words from the box, written to a friend.)

अरुणाचलप्रदेशः
तिथि: 20.2.20……

प्रिय (i) ____________ भास्कर,
सस्नेह नमस्ते।
(ii) ____________ अहं मित्रैः सह शैक्षिकभ्रमणाय ‘दार्जिलिङ्ग इति’ पर्वतीयस्थलं गतवान्। (iii) ____________ स्थानस्य सौन्दर्यम् अद्भुतम् (iv) ____________ अस्ति। विशालैः (v) ____________ सुसज्जिता इयं देवभूमिः एव अस्ति। एवं प्रतीयते यत् (vi) ____________ अन्यस्मिन् एव संसारे वसामः। इमं सुरम्यं प्रदेशं दृष्ट्वा इदम् असत्यम् एव प्रतीयते यत् पर्वताः केवलं दूरतः एव (vii) ____________ पर्वता: तु सदैव रम्याः एव भवन्ति। अहं त्वया सह अपि एकवारं तत्र पुनः (viii) ____________ इच्छामि। आशासे आवां शीघ्रं गमिष्यावः। अधुना विरमामि। सर्वेभ्यः मम (ix) ____________ कथनीयः।

(x) ____________ मित्रम्,
शैलेन्द्रः

मञ्जूषा- गन्तुम्, वृक्षैः, नमस्कारः, मित्र, भवतः, अस्य, एव, वयं, रम्याः, गतसप्ताहे।
उत्तराणि:

अरुणाचलप्रदेशः
तिथि: 20.2.20……

प्रिय (i) मित्र भास्कर,
सस्नेह नमस्ते।
(ii) गतसप्ताहे अहं मित्रैः सह शैक्षिकभ्रमणाय ‘दार्जिलिङ्ग इति’ पर्वतीयस्थलं गतवान्। (iii) अस्य स्थानस्य सौन्दर्यम् अद्भुतम् (iv) एव अस्ति। विशालैः (v) वृक्षैः सुसज्जिता इयं देवभूमिः एव अस्ति। एवं प्रतीयते यत् (vi) वयं अन्यस्मिन् एव संसारे वसामः। इमं सुरम्यं प्रदेशं दृष्ट्वा इदम् असत्यम् एव प्रतीयते यत् पर्वताः केवलं दूरतः एव (vii) रम्याः। पर्वताः तु सदैव रम्याः एव भवन्ति । अहं त्वया सह अपि एकवारं तत्र पुनः (viii) गन्तुम् इच्छामि। आशासे आवां शीघ्रं गमिष्यावः। अधुना विरमामि। सर्वेभ्यः मम (ix) नमस्कार: कथनीयः।

(x) भवतः मित्रम्,
शैलेन्द्रः

10. मित्रं प्रति लिखितं निम्नलिखितं पत्रम् मञ्जूषायां प्रदत्तैः उचितैः शब्दैः पूरयत।
(मित्र को लिखे गए निम्नलिखित पत्र को मञ्जूषा में दिए गए शब्दों से भरिए। Complete the following letter, with suitable words from the box, written to a friend.)

(i) ____________
तिथि: 28.6.20……

प्रियमित्र दिवाकर,
(ii) ____________ नमस्ते।
(iii) ____________ अहं मित्रैः सह जन्तुशालां द्रष्टुं काननवनम् अगच्छम्। तत्र (iv) ____________ अनेकान् पशून् अपश्याम। सर्वे पशवः इतस्ततः भ्रमन्ति स्म। सिंहाः उच्चैः (v) ____________ मयूराः नृत्ये (vi) ____________ आसन्। वस्तुतः मयूर (vii) ____________ कुत्र जन्तुशालायाः भव्यशोभा? तत्र आम्रवृक्षाः अपि आसन्, कोकिला (viii) ____________। वस्तुतः यत्र आम्रवृक्षाः (ix) ____________ कोकिला तु भविष्यति एव। अग्रे पुनः लेखिष्यामि। (x) ____________ मम नमस्कार: कथनीयः।

भवदीयम् अभिन्नमित्रम्
शेखरः

मञ्जूषा- विना, तत्र, वयम्, सस्नेह, चेन्नईतः, सर्वेभ्यः, अगर्जन्, ह्यः, मग्नाः, अपि।
उत्तराणि:

(i) चेन्नईतः
तिथि: 28.6.20……

प्रियमित्र दिवाकर,
(ii) सस्नेह नमस्ते।
(iii) ह्यः अहं मित्रैः सह जन्तुशालां द्रष्टुं काननवनम् अगच्छम् । तत्र (iv) वयम् अनेकान् पशून् अपश्याम। सर्वे पशवः इतस्ततः भ्रमन्ति स्म। सिंहाः उच्चैः (v) अगर्जन्। मयूराः नृत्ये (vi) मग्नाः आसन्। वस्तुतः मयूरं (vii) विना कुत्र जन्तुशालायाः भव्यशोभा? तत्र आम्रवृक्षाः अपि आसन्, कोकिला (viii) अपि। वस्तुतः यत्र आम्रवृक्षाः (ix) तत्र कोकिला तु भविष्यति एव। अग्रे पुनः लेखिष्यामि। (x) सर्वेभ्यः मम नमस्कार: कथनीयः।

भवदीयम् अभिन्नमित्रम्
शेखरः

11. मित्रं प्रति परीक्षासफलतायाम् लिखितं पत्रं मञ्जूषायां प्रदत्तैः शब्दैः पूरयत।
(परीक्षा में सफल होने पर मित्र को लिखे गए पत्र को मञ्जूषा में दिए गए उचित शब्दों से भरिए। Complete this letter, with suitable words from the box, written to your friend on his success in the examination.)

(i) ____________।
तिथि: 22.9.20…..

(ii) ____________
(iii) ____________।
भवतः परीक्षासफलतापत्रम् अधुनैव (iv) ____________। भवतः उत्तीर्णतां ज्ञात्वा मयि अति (v) ____________ अस्ति। अहोरात्रं प्रयासं विधाय भवान् 95 प्रतिशतम् (vi) ____________ लब्धवान्। त्वं मम परिवारजनस्य (vii) ____________अर्हसि। पत्रसमाप्तौ तुभ्यं पुनः वर्धापनं (viii) ____________। (ix) ____________ सादरं नमः।

भवतः (x) ____________
अ०ब०स०

मञ्जूषा- परीक्षाभवनात्, सन्तोषः, अङ्कान्, मित्रम्, साधुवादान्, कामये, प्राप्तम्, पितृभ्याम्, प्रियमित्र, सप्रेम नमस्कारम्।
उत्तराणि:

(i) परीक्षाभवनात्।
तिथि: 22.9.20……

(ii) प्रियमित्र,
(iii) सप्रेम नमस्कारम्।
भवत: परीक्षासफलतापत्रम् अधुनैव (iv) प्राप्तम्। भवतः उत्तीर्णतां ज्ञात्वा मयि अति (५) सन्तोषः अस्ति । अहोरात्रं प्रयासं विधाय भवान् 95 प्रतिशतम् (vi) अङ्कान् लब्धवान्। त्वं मम परिवारजनस्य (vii) साधुवादान् अर्हसि। पत्रसमाप्तौ तुभ्यं पुनः वर्धापनं (viii) कामये। (ix) पितृभ्याम् सादरं नमः।

भवतः (x) मित्रम्
अ०ब०स०

12. लघुभ्रातरं सोमेशं द्धद्दप्रति लिखिते पत्रे मञ्जूषायां प्रदत्तैः शब्दैः रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत।
(छोटे भाई सोमेश को लिखे गए पत्र को मञ्जूषा में दिए गए उचित शब्दों से रिक्त स्थान की पूर्ति कीजिए। Complete this letter, with suitable words from the box, written to your younger brother Somesh.)

(i) ____________
आगरा।
तिथि: 22.9.20……

प्रिय (ii) ____________ सोमेश,
सस्नेहं आशीर्वादम्।
(iii) ____________ अहं तव पत्रं प्राप्तवान्। (iv) ____________ परीक्षापरिणामः (v) ____________ असति, परं गणितविषये भवता न्यूनाः अङ्काः (vi) ____________ इति सखेदं मया अधीतम्। (vii) ____________ प्रतिदिनंप्रातः काले उत्थाय गणितस्य (viii)
____________ कुरु, गणिताध्यापकं च पुनः पुनः प्रश्नान् पृच्छ। अभ्यासेन एव सर्वाणि कार्याणि सिध्यन्ति। (ix) ____________ चरणयोः सादरं प्रणामः।

भवदीयः अग्रजः,
(x) ____________

मञ्जूषा- पित्रोः, त्वं, अभ्यासं, छात्रावासतः, अनुज, ह्यः, शोभनः, श्रीशः, तव, प्राप्ताः।
उत्तराणि:

(i) छात्रावासतः
आगरा।
तिथि: 22.9.20……

प्रिय (ii) अनुज सोमेश,
सस्नेहं आशीर्वादम्।
(iii) ह्यः अहं तव पत्रं प्राप्तवान्। (iv) तव परीक्षापरिणामः (v) शोभनः अस्ति, परं गणितविषये भवता न्यूनाः अङ्काः (vi) प्राप्ताः इति सखेदं मया अधीतम्। (vii) त्वं प्रतिदिनं प्रातः काले उत्थाय गणितस्य (viii) अभ्यासं कुरु, गणिताध्यापकं च पुनः पुनः प्रश्नान् पृच्छ। अभ्यासेन एव सर्वाणि कार्याणि सिध्यन्ति।
(ix) पित्रो: चरणयोः सादरं प्रणामः।

भवदीयः अग्रजः,
(x) श्रीशः

13. विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवम् अधिकृत्य मित्रं प्रति लिखिते पत्रे मञ्जूषाशब्दैः रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत।
(विद्यालय के वार्षिकोत्सव को अधिकृत करके मित्र को लिखे गए पत्र में मञ्जूषा के शब्दों से रिक्त स्थान की पूर्ति कीजिए।) (Complete this letter, with suitable words from the box, written to your friend specially mentioning the annual function of the school.)

(i) ____________
कुरुक्षेत्रम्।
तिथि: 10.10.20……

प्रिय (ii) ____________
(iii) ____________ तव पत्रम् अधिगतम्। मया पत्रेण ज्ञातं यत् गत सप्ताहे विद्यालयस्य (iv) ____________ आसीत्। त्वं सर्वे अध्यापकाः च (v) ____________ अतिष्ठन्। कार्यक्रमस्य मुख्यातिथि: (vi) ____________ आसीत्। सः (vii) ____________ कार्यक्रमस्य प्रशंसाम् अकरोत्। (viii) ____________ छात्रेभ्यः पुरस्कारान् प्रायच्छत्। पितृभ्यां सादरं (ix) ____________

भवत: (x) ____________
क०ख०ग०

मञ्जूषा- शिक्षानिदेशकः, मया, परीक्षाभवनम्, वार्षिकोत्सवः, व्यस्ताः, प्रणामाः, युष्माकम्, योग्येभ्यः, प्रियमित्रम्, मित्र।
उत्तराणि:

(i) परीक्षाभवनम्
कुरुक्षेत्रम्।
तिथि: 10.10.20……

प्रिय (ii) मित्र
(iii) मया तव पत्रम् अधिगतम्। मया पत्रेण ज्ञातं यत् गत सप्ताहे विद्यालयस्य (iv) वार्षिकोत्सवः आसीत्। त्वं सर्वे अध्यापका: च (v) व्यस्ताः अतिष्ठन्। कार्यक्रमस्य मुख्यातिथिः (vi) शिक्षानिदेशकः आसीत्। सः (vii) युष्माकम् कार्यक्रमस्य प्रशंसाम् अकरोत्। (viii) योग्येभ्यः छात्रेभ्यः पुरस्कारान् प्रायच्छत्। पितृभ्यां सादरं (ix) प्रणामाः।

भवतः (x) प्रियमित्रम्,
क०ख०ग०

14. भवतः नाम अर्णवः। भवान् छात्रावासे निवसति। आगरायाः ताजमहलम्’ इति स्थाने शैक्षिकभ्रमणाय गन्तुं भवान् इच्छति। तदर्थं धनप्रेषणार्थं पितरं प्रति अधः अपूर्णं पत्रं लिखितम्। मञ्जूषायाः सहायतया उचितशब्दैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुनः पत्रम् उत्तरपुस्तिकायां लिखत।
(आपका नाम अर्णव है। आप छात्रावास में रहते हैं। आप शैक्षिक भ्रमण के लिए आगरा स्थित ताजमहल जाना चाहते हैं। इसके लिए धन भेजने हेतु पिता जी को नीचे अपूर्ण पत्र लिखा गया है। मञ्जूषा के उचित शब्दों की सहायता से रिक्त स्थान भरकर पत्र पुनः उत्तर पुस्तिका में लिखिए। You are Arnav. You reside at a hostel. You want to visit Taj Mahal of Agra on an educational tour. The following letter written to the father for sending money is incomplete. Re-write the letter in answer book, after completing with suitable words from the box.)

20, नवोदयविद्यालयछात्रावासः,
(i) ____________,
तिथिः 4.11.20……

परम-आदरणीयाः पितृमहाभागाः,
सादरं (ii) ____________।
सविनयं निवेदनम् अस्ति यत् मम मासिकी परीक्षा (iii) ____________ जाता। मम उत्तरपत्राणि (iv) ____________ अभवन्। अस्मिन् ग्रीष्मावकाशे अहं गृहं न (v) ____________ यतः विद्यालयेन एकस्याः (vi) ____________ आयोजनं कृतम्। एषा यात्रा आगरा-ताजमहलं द्रष्टुम् (vii) ____________ अस्ति। यात्रा-व्ययार्थं पञ्चशतं (viii) ____________ भवन्तः प्रेषयन्तु। शेषं सर्वं कुशलम्। (ix) ____________ अग्रजाय च मम प्रणामाः।

(x) ____________ प्रियपुत्रः,
अर्णवः

मञ्जूषा- भवदीयः, समाप्ता, शैक्षिकयात्रायाः, मुम्बईनगरम्, रुप्यकाणि, जनन्यै, आगमिष्यामि, प्रणामाः, शोभनानि, आयोजिता।
उत्तराणि:

20, नवोदयविद्यालयछात्रावासः,
(i) मुम्बईनगरम्,
तिथिः 4.11.20……

परम-आदरणीयाः पितृमहाभागाः,
सादरं (ii) प्रणामाः।
सविनयं निवेदनम् अस्ति यत् मम मासिकी परीक्षा (iii) समाप्ता जाता। मम उत्तरपत्राणि (iv) शोभनानि अभवन्। अस्मिन् ग्रीष्मावकाशे अहं गृहं न (v) आगमिष्यामि यतः विद्यालयेन एकस्याः (vi) शैक्षिकयात्रायाः आयोजनं कृतम्। एषा यात्रा आगराताजमहलं द्रष्टुम् (vii) आयोजिता अस्ति। यात्रा-व्ययार्थं पञ्चशतं (viii) रुप्यकाणि भवन्तः प्रेषयन्तु। शेषं सर्वं कुशलम्। (ix) जनन्यै अग्रजाय च मम प्रणामाः।

(x) भवदीयः प्रियपुत्रः,
अर्णवः

15. स्वविद्यालयस्य वर्णनं कुर्वन् मित्रं संजीवं प्रति अधः लिखितं पत्रम् उत्तरपुस्तिकायां रिक्तस्थानपूर्तिं कृत्वा पुनः लिखत। सहायतायै मञ्जूषायां पदानि दत्तानि।
(अपने विद्यालय का वर्णन करते हुए मित्र संजीव को नीचे लिखे गए पत्र में रिक्त स्थान पूर्ति करके पुनः उत्तर पुस्तिका में लिखिए। सहायता के लिए मञ्जूषा में पद दिए गए हैं। Re-write the following letter in your answer book after filling the blanks, written to your friend Sanjeev, describing your school. For your help, words are given in the box.)

परीक्षाभवनम्,
तिथि: 10.10.20……

प्रिय (i) ____________
सस्नेहं नमस्कारः।
भवतः पत्रं प्राप्तम्। (ii) ____________ प्रासीदत्। यथा भवता कथितं तथा अहं पत्रोत्तरे स्वविद्यालयस्य वर्णनं (iii) ____________ मम (iv) ____________ अतीव विशालः सुन्दरः च अस्ति । अत्र त्रिसहस्रं छात्राः (v) ____________ पठन्ति। (vi) ____________ पुस्तकानां पत्र-पत्रिकाणां च सुव्यवस्था अस्ति। (vii) ____________ वालीबाल-बैडमिन्टन-क्रिकेट रज्जु आकर्षणादि खेलानाम् उत्तमः प्रबन्धः अस्ति। परिषदः परीक्षापरिणामः प्रतिवर्ष (viii) ____________ भवति। मातपित्रोः (ix) ____________ प्रणामाः।

भवतः (x) ____________
क०ख०ग०

मञ्जूषा- पुस्तकालये, चरणयोः, अभिन्नमित्रम्, संजीव, शतप्रतिशतम् , मनोयोगेन, मनः, करोमि, क्रीडाक्षेत्रे, विद्यालयः।
उत्तराणि:

परीक्षाभवनम्,
तिथि: 10.10.20……

प्रिय (i) संजीव , सस्नेह नमस्कारः। भवतः पत्रं प्राप्तम्। (ii) मनः प्रासीदत्। यथा भवता कथितं तथा अहं पत्रोत्तरे स्वविद्यालयस्यवर्णनं (ii) करोमि। (iv) विद्यालयः अतीव विशालः सुन्दरः च अस्ति। अत्र त्रिसहस्र छात्राः (v) मनोयोगेन पठन्ति। (vi) पुस्तकालये पुस्तकानां पत्र-पत्रिकाणां च सुव्यवस्था अस्ति। (vii) क्रीडाक्षेत्रे वालीबाल-बैडमिन्टन-क्रिकेट रज्जु आकर्षणादि खेलानाम् उत्तमः प्रबन्धः अस्ति। परिषदः परीक्षापरिणामः प्रतिवर्ष (viii) शतप्रतिशतम् भवति। मातपित्रोः (ix) चरणयोः प्रणामाः।

भवतः (x) अभिन्नमित्रम्
क०ख०ग०

16. रुग्णतायाः कारणात् अवकाशप्राप्तये प्रधानाचार्य प्रति पत्रम्-
(बीमार होने की वजह से अवकाश प्राप्त करने के लिए प्रधानाचार्य को पत्र- Left Application to the Principal for approving leave caused by illness.)

सेवायाम्
प्रधानाचार्य-महोदयाः
केन्द्रीय विद्यालयः
केशव पुरम्, सैक्टर:-द्वितीयाः
नव दिल्ली – 110022
विषयः-(i) ____________ निवेदनम मान्यवराः महोदयाः
सविनयं (ii) ____________ यत् अहं शिरोवेदनया (iii) ____________ अस्मि । एतस्मात्कारणात् (iv) ____________ विद्यालयम् (v) ____________ (vi) ____________। अतः प्रार्थये (vii) ____________ दिनद्वयस्य (viii) ____________ रदाय अनुग्रहं (ix) _________ भवन्तः ।
धन्यवादाः

भवतां (x) ____________ शिष्यः
नरेन्द्रः
कक्षा 10
वर्ग: ‘ब’

दिनाङ्कः ____________

मञ्जूषा- कुर्वन्तु, विनीतः, निवेदमस्ति, पीड़ितः, अद्य, आगन्तुमसमर्थः, अस्मि, यत्, अवकाशं, अवकाशप्राप्तये,।
उत्तराणि:
सेवायाम्
प्रधानाचार्य-महोदयाः
केन्द्रीय-विद्यालयः
आर. के. पुरम्, सैक्टर:-द्वितीयः
नव दिल्ली – 110022
विषयः – (i) अवकाशप्राप्तये निवेदनम्
मान्यवराः महोदयाः
सविनयं (ii) निवेदमस्ति यत् अहं शिरोवेदनया (iii) पीड़ितः अस्मि। एतस्मात्कारणात् (iv) अद्य विद्यालयम् (७) आगन्तुमसमर्थः (vi) अस्मि। अतः प्रार्थये (vii) यत् दिनद्वयस्य (viii) अवकाशं प्रदाय अनुग्रहं (ix) कुर्वन्तु भवन्तः। धन्यवादाः

भवतां (x) विनीतः शिष्यः
नरेन्द्रः
कक्षा 10
वर्ग: ‘ब’

दिनाङ्कः ____________

17. शुल्कक्षमापनार्थं प्रधानाचार्य प्रति पत्रम्-
(शुल्क माफी के लिए प्रधानाचार्या को पत्र-Letter to the Principal for remission of fee)
सेवायाम्
प्रधानाचार्य-महोदयाः
केन्द्रीय विद्यालयः
आर. के. पुरम्, सैक्टर:-चतुर्थः
नव दिल्ली – 110022
विषयः-शुल्कक्षमापनार्थ (i) ____________
(ii) ____________ महोदयाः
सविनयं (iii) ____________ यत् अहं भवतः (iv) ____________ दशमकक्षायाः ‘स’ वर्गस्य (v) ____________ अस्मि। मम पिता (vi) ____________ विद्यालये द्वारपालः अस्ति। तस्य मासिकवेतनम् द्विसहस्ररूप्यकमात्रम् अस्ति। (vii) ____________ कुटुम्बे पञ्च सदस्याः सन्ति। अनेन वेतनेन कुटुम्बस्य निर्वाहः (viii) ____________भवति। अतः शुल्कक्षमापनार्थं प्रार्थये।
आक्षासे यत् मदीयाम् इमां (ix) ____________ स्वीकृत्य शुल्कक्षमापनद्वारा माम् (x) ____________ श्रीमन्तः।
धन्यवादाः।

भवतां विनीतः शिष्यः
सुरेन्द्रः
कक्षा 10
वर्ग: ‘ब’

दिनाङ्कः ____________

मञ्जूषा – निवेदनम्, उपकरिष्यन्ति, प्रार्थना, काठिन्येन, अस्माकं, एकस्मिन्, छात्रः, मान्यवराः, निवेदनमस्ति, विद्यालये।
उत्तराणि:
सेवायाम्
प्रधानाचार्य-महोदयाः
केन्द्रीय विद्यालयः
आर. के. पुरम्, सैक्टर:-चतुर्थः
नव दिल्ली – 110022
विषयः – शुल्कक्षमापनार्थं (i) निवेदनम्
(ii) मान्यवराः महोदयाः
सविनयं (iii) निवेदनमस्ति यत् अहं भवतः (iv) विद्यालये दशमकक्षायाः ‘स’ वर्गस्य (५) छात्रः अस्मि। मम पिता (vi) एकस्मिन् विद्यालये द्वारपालः अस्ति। तस्य मासिकवेतनम् द्विसहस्ररूप्यकमात्रम् अस्ति। (vii) अस्माकं कुटुम्बे पञ्च सदस्याः सन्ति। अनेन वेतनेन कुटुम्बस्य निर्वाहः (viii) काठिन्येन भवति। अतः शुल्कक्षमापनार्थं प्रार्थये। आक्षासे यत् मदीयाम् इमां (xi) प्रार्थनां स्वीकृत्य शुल्कक्षमापनद्वारा माम् (x) उपकरिष्यन्ति श्रीमन्तः।
धन्यवादाः।

भवतां विनीतः शिष्यः
सुरेन्द्रः
कक्षा 10
वर्ग: ‘ब’

दिनाङ्कः ____________